Η Τζέιν Όστεν είναι σήμερα μία από τις πιο αγαπημένες συγγραφείς στον κόσμο. Παρόλα αυτά, η αναγνώριση που απολαμβάνει σήμερα ήρθε πολύ αργά — στην πραγματικότητα, δε γνώρισε ποτέ την παγκόσμια απήχηση των έργων της όσο ζούσε. Οι σύγχρονες κινηματογραφικές μεταφορές, όπως Περηφάνια και Προκατάληψη και Λογική και Ευαισθησία, ήταν εκείνες που την έφεραν ξανά στο προσκήνιο και σύστησαν τη γραφή της σε ένα τεράστιο διεθνές κοινό.
Σήμερα, το έργο της τιμάται με εκδηλώσεις, φεστιβάλ, εκδόσεις, ενώ το πρόσωπό της κοσμεί το χαρτονόμισμα των 10 λιρών στη Βρετανία. Η “θεία Τζέιν”, όπως συχνά τη φωνάζουν χαϊδευτικά οι θαυμαστές της, θεωρείται πλέον ένα φαινόμενο· και μάλιστα ένα φαινόμενο που χτίστηκε από μόλις έξι ολοκληρωμένα μυθιστορήματα και μερικά μικρότερα κείμενα.
Τα έργα που πρόλαβε να δει να εκδίδονται
Η Όστεν είδε εν ζωή να κυκλοφορούν τέσσερα από τα βιβλία της:
• Λογική και Ευαισθησία
• Περηφάνια και Προκατάληψη
• Μάνσφιλντ Παρκ
• Έμμα
Άλλα δύο, η Πειθώ και το Αββαείο του Νορθάνγκερ, εκδόθηκαν μετά τον θάνατό της, το 1818, επιμελημένα από τον αδελφό της, Χένρυ. Κανένα από τα πρώτα έργα δεν έφερε το όνομά της στο εξώφυλλο· η ιδέα πως μια δεσποινίδα της εποχής θα έγραφε επαγγελματικά και μάλιστα θα πληρωνόταν γι’ αυτό θεωρούνταν αδιανόητη.
Αν μπορούσε να δει σήμερα την παγκόσμια αναγνωσιμότητα, τις ταινίες, τις σειρές και τα αμέτρητα προϊόντα που φέρουν φράσεις των βιβλίων της, πιθανότατα θα έμενε άναυδη.
Παιδικά χρόνια και εκπαίδευση
Η Τζέιν Όστεν γεννήθηκε στις 16 Δεκεμβρίου 1775, το έβδομο από οκτώ παιδιά μιας μεσαίας τάξης οικογένειας στο Στίβεντον του Χαμσάιρ. Η υγεία της ως μωρό ήταν εύθραυστη, ενώ η οικογένεια, αν και αξιοπρεπής, δεν ήταν εύπορη. Σπούδασε λίγο στο σπίτι και λίγο σε οικοτροφείο, όπου έμαθε τα βασικά: μουσική, χορό, γαλλικά, ιταλικά και τις δεξιότητες που περίμεναν από μια νεαρή γυναίκα.
Ο πατέρας της, λόγιος και κάτοχος μεγάλης βιβλιοθήκης, της έδωσε αυτό που έλειπε από την επίσημη μόρφωση: ελευθερία να διαβάζει. Η μικρή Τζέιν μεγάλωσε μέσα σε βιβλία και άρχισε να γράφει από πολύ μικρή. Στα 12 της ήδη δοκίμαζε ποιήματα, χιουμοριστικά κείμενα και μικρές παρωδίες.
Η οικογένεια ενθάρρυνε τον διάλογο και τις πνευματικές συζητήσεις. Εκείνη, με τη σειρά της, ανέπτυξε γρήγορα την οξυδέρκεια και τη λεπτή ειρωνεία που αργότερα έγιναν τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της γραφής της.
Η μετακόμιση που δεν ήθελε ποτέ
Το 1801 ο πατέρας της αποφάσισε να παραδώσει το πρεσβυτέριο στον γιο του και να μετακομίσει οικογενειακώς στο Μπαθ. Για την Τζέιν, η αλλαγή ήταν σοκ. Απεχθανόταν τη βαβούρα και την κοσμική ζωή της λουτρόπολης. Όταν έμαθε για τη μετακόμιση, λιποθύμησε — κυριολεκτικά.
Παρά τις προσπάθειες των γονιών της να την εντάξουν σε χορούς και κοινωνικές συναναστροφές, εκείνη προτιμούσε τη μοναξιά, τη μουσική και τις βόλτες. Το χειρότερο: σταμάτησε να γράφει για αρκετά χρόνια.
Μετά τον θάνατο του πατέρα της, η Τζέιν, η μητέρα και η αδελφή της έμειναν σχεδόν χωρίς έσοδα και αναγκάστηκαν να μετακινηθούν ξανά. Το 1809 εγκαταστάθηκαν τελικά στο Τσότον, μια αγροικία που τους παραχώρησε συγγενής. Εκεί η Τζέιν ξαναβρήκε την ηρεμία και την έμπνευσή της. Εκεί ολοκλήρωσε και τα έργα που σήμερα θεωρούνται αριστουργήματα.
Η καθημερινότητά της ως συγγραφέας
Η Όστεν έγραφε κρυφά, κυρίως σε μικρά χαρτάκια. Όταν άκουγε βήματα ή το τρίξιμο της πόρτας, έκρυβε αμέσως τα χειρόγραφα — δεν ήθελε να γνωρίζει κανείς, ούτε οι υπηρέτριες, ότι ασχολείται με τη συγγραφή. Η κοινωνία δεν θα ενέκρινε κάτι τέτοιο.
Παρότι τα έργα της άρεσαν στους λίγους που τα διάβαζαν, δεν της έφεραν χρήματα ή δόξα. Απολάμβανε όμως να ακούει σχόλια για τα βιβλία της όταν τα διάβαζαν άλλοι σε λογοτεχνικές συγκεντρώσεις, χωρίς να ξέρουν ποια ήταν η πραγματική συγγραφέας.
Η ιστορία του μοναδικού της έρωτα
Πιστεύεται ότι η Τζέιν ερωτεύτηκε μόνο μία φορά στη ζωή της, στα 21 της, τον νεαρό Ιρλανδό Τομ Λεφρουά. Εκείνος ήταν φοιτητής Νομικής και επισκεπτόταν συγγενείς στην περιοχή. Χόρεψαν, φλέρταραν και έδειχναν ειλικρινά δεμένοι.
Σε επιστολές της προς την αδελφή της, Κασσάνδρα, η Τζέιν περιέγραφε τον νεαρό ως «όμορφο και ευχάριστο» και άφηνε να εννοηθεί πως περίμενε πρόταση. Ωστόσο, η οικογένεια του Τομ θεώρησε ακατάλληλη τη σχέση — κανείς από τους δύο δεν είχε περιουσία — και τον απομάκρυνε. Ο δεσμός έληξε βίαια και δεν ξαναβρέθηκαν ποτέ. Εκείνη όμως τον θυμόταν για χρόνια.
Η πρόταση γάμου που απέρριψε
Η μοναδική επίσημη πρόταση γάμου ήρθε το 1802 από έναν οικογενειακό φίλο, τον Χάρις Μπιγκ-Γουίδερ. Ήταν νεότερος, εύπορος αλλά όχι ιδιαίτερα γοητευτικός. Η Τζέιν δέχτηκε αρχικά, γνωρίζοντας πως ο γάμος αυτός θα εξασφάλιζε την ίδια και την οικογένειά της.
Το επόμενο πρωί, όμως, πήρε πίσω την απόφασή της. Ποτέ δεν εξήγησε επίσημα τον λόγο, όμως μια επιστολή της σε μια ανιψιά αποκαλύπτει την αλήθεια: «Το να παντρευτείς χωρίς αγάπη είναι ό,τι χειρότερο». Προτίμησε μια ζωή χωρίς ασφάλεια, αλλά με ελευθερία.
Η ασθένεια και το τέλος
Το 1816 άρχισε να αρρωσταίνει σοβαρά. Παρά την επιδείνωση της υγείας της, δεν σταμάτησε να γράφει. Όταν ήταν πια πολύ αδύναμη για πένα, συνέχισε με μολύβι. Οι σημερινοί γιατροί εκτιμούν ότι πέθανε είτε από λέμφωμα Hodgkin είτε από νόσο του Άντισον — άλλοι θεωρούν πιθανή δηλητηρίαση από αρσενικό που υπήρχε σε φάρμακο της εποχής.
Η Τζέιν Όστεν πέθανε στις 18 Ιουλίου 1817, στα 41 της, στο Γουίντσεστερ, όπου είχε μετακομίσει για να βρίσκεται κοντά στον γιατρό της.
Κληρονομιά και σύγχρονη απήχηση
Μπορεί η ζωή της να ήταν ήσυχη και φαινομενικά συνηθισμένη, όμως η γραφή της επηρέασε βαθιά τη λογοτεχνία. Με χιούμορ, κομψότητα και ακρίβεια χαρακτήρων, κατέγραψε την κοινωνία της εποχής της όπως ελάχιστοι συγγραφείς.
Σήμερα, το έργο της εξακολουθεί να πουλά εκατομμύρια αντίτυπα. Οι ταινίες και οι σειρές που βασίζονται στα βιβλία της τη συστήνουν συνεχώς σε νέες γενιές αναγνωστών.
Η Τζέιν Όστεν μπορεί να μην έζησε για να δει τη φήμη της — όμως κατάφερε κάτι σπουδαιότερο: να γράψει ιστορίες διαχρονικές, που εξακολουθούν να αγγίζουν τις καρδιές των ανθρώπων δύο αιώνες μετά.
