Το κάπνισμα είναι μια επίκτητη συμπεριφορά. Η εξαρτητική σχέση του ατόμου με το τσιγάρο προκύπτει μέσω της διαδικασίας της μάθησης. Ο καπνιστής τείνει να συνδέει μια κατάσταση και ένα συναίσθημα με το κάπνισμα και μέσα από αυτό οδηγείται στην αυτόματη και ασυνείδητη αντίδραση του καπνίσματος στις καταστάσεις αυτές. Συχνά, πιστεύει πως το τσιγάρο τον απομακρύνει από τα δυσάρεστα συναισθήματα και τη ψυχολογική πίεση και ότι τον βοηθά στη χαλάρωση και στη μείωση του άγχους. Το χρησιμοποιεί ως μηχανισμό αντιμετώπισης των στρεσογόνων καταστάσεων.
Τα κυριότερα αίτια του καπνίσματος είναι ψυχοκοινωνικά. Είναι απόλαυση, παρέα στη μοναξιά, σύντροφος στη χαρά και στη λύπη, ηρεμία, συνήθεια, υποκατάστατο σωστής διατροφής, κοινωνική αυτοπεποίθηση. Οι σύγχρονες κοινωνικές τάσεις το προωθούν μέσω των μέσων μαζικής ενημέρωσης με στερεότυπα ενός ισχυρού άντρα και μιας ισορροπημένης γυναίκας.
Αποφασιστικότητα: Η αρχή το ήμισυ του παντός
Η διακοπή του καπνίσματος αποτελεί μια δύσκολη δοκιμασία. Η επίτευξή του έγκειται στην αποφασιστικότητα, το κίνητρο και την επιμονή του καπνιστή. Εκείνος θα πρέπει να αναγνωρίσει τις προσωπικές του ανάγκες και να αναζητήσει εναλλακτικούς τρόπους κάλυψής τους.
Το άτομο που αποφασίζει να κόψει το κάπνισμα θα πρέπει:
- Να νιώθει σίγουρο και έτοιμο
- Να ελέγχει το άγχος του
- Να έχει ισχυρά κίνητρα
- Να είναι επίμονο
- Να επιθυμεί να προσπαθεί παρά τις δυσκολίες
- Να χρησιμοποιεί γνωστικές στρατηγικές
- Να υπενθυμίζει στον εαυτό του τις αρνητικές συνέπειες στην υγεία του
- Να στηρίζεται ψυχολογικά και συναισθηματικά από το περιβάλλον του
Αρχικά, το άτομο θα ήταν φρόνιμο να αναλογιστεί τους λόγους για τους οποίους θέλει να κόψει το κάπνισμα, πώς φαντάζεται τη ζωή του χωρίς αυτό, πώς τον επηρεάζει και γενικότερα όλα τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα που θα προκύψουν. Με αυτό τον τρόπο θα ενδυναμώσει τα κίνητρά του.
Οι ανάγκες του ατόμου οι οποίες καλύπτονταν από το κάπνισμα μπορούν να αντικατασταθούν με εναλλακτικούς τρόπους. Υπάρχουν ποικίλες μέθοδοι χαλάρωσης και υιοθέτησης ενός υγιεινού τρόπου ζωής που συντελεί στη διακοπή. Ακόμη, νέες ασχολίες και δραστηριότητες θα γεμίζουν τον χρόνο και θα προκαλούν ευχάριστα συναισθήματα.
Είναι αλήθεια πως αρκετές φορές η ισχυρή σύνδεση του τσιγάρου με μια συμπεριφορά ενισχύει την επιθυμία του καπνίσματος. Σε αυτή την περίπτωση θα πρέπει το άτομο να καταφέρει να αποσυνδέσει τη συσχετιζόμενη δραστηριότητα και βρει αποτελεσματικούς τρόπους αλλαγής της σκέψης του. Όσον αφορά το γνωσιακό κομμάτι, το άτομο έχει τη δυνατότητα να μάθει να αναγνωρίζει και στη συνέχεια να χειρίζεται τις σκέψεις του και να τις τροποποιεί όταν χρειάζεται. Ουσιαστικά, μαθαίνει την αυτοπαρατήρηση και μπορεί μέσα από αυτήν να θέτει τους στόχους του και να σχεδιάζει την αυτοενίσχυσή του και την επιβράβευσή του.
Προσήλωση στον στόχο
Κατά τη διάρκεια της διακοπής του καπνίσματος συμβαίνει συχνά υποτροπή και το άτομο παραβιάζει την αποχή του. Αυτό που γίνεται γνωστό λοιπόν είναι πως η διατήρηση της διακοπής του καπνίσματος αποτελεί ίσως ακόμη πιο απαιτητική διαδικασία. Η υποτροπή εμφανίζεται σε μεγάλο ποσοστό και εξαρτάται από διάφορους ψυχολογικούς παράγοντες. Το άτομο με αγχώδεις διαταραχές αδυνατεί να διαχειριστεί το άγχος του σε καταστάσεις της καθημερινότητάς του και καταλήγει στην επανέναρξη του καπνίσματος. Η αίσθηση αυτοελέγχου καθορίζει και αυτή σε μεγάλο βαθμό την απομάκρυνση του από το τσιγάρο.
Ένας άλλος παράγοντας είναι η κοινωνική υποστήριξη. Το οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον, οι κοινωνικές υποχρεώσεις, το εργασιακό περιβάλλον πολλές φορές δεν συμβάλλουν στη σταθερότητα της συμπεριφοράς του καπνιστή. Για αυτό τον λόγο είναι σημαντικό η διακοπή της εξαρτητικής σχέσης να συνοδεύεται από γνωστικές και συμπεριφορικές αλλαγές.
Ένα άτομο μπορεί επίσης να καταλήξει στο τσιγάρο λόγω της αύξησης του σωματικού του βάρους. Κατά το στάδιο της διακοπής έχει παρατηρηθεί μια αλλαγή στον μεταβολισμό του ατόμου και μια επιθυμία πρόσληψης περισσότερης τροφής. Σε αυτή την περίπτωση, το άτομο πρέπει να φροντίσει τη σωστή διατροφή του και τη σωματική του άσκηση. Ένας καπνιστής, λοιπόν, είναι σημαντικό και απαραίτητο να αναλογιστεί τις συνέπειες του καπνίσματος στη ζωή του. Παρότι η διακοπή του δεν είναι εύκολη, θα πρέπει να προσπαθήσει και να επιμείνει σε αυτό και να τα καταφέρει. Το κάπνισμα δεν παύει να είναι μια μαθημένη συμπεριφορά. Στην κατανόηση της ψυχολογικής εξάρτησης του καπνίσματος θα βοηθούσε ένας ειδικός ψυχικής υγείας.
