Η Ανδρομάχη Μπούνα-Βάιλα, μιλά στο egomagazine.gr για το βιβλίο της, “Σεξουαλική σωματεμπορία και έμφυλες ταυτότητες. Από τη θεωρία στη σύγχρονη κοινωνική έρευνα”
Πίσω από κάθε επιστημονικό βιβλίο υπάρχει ένας άνθρωπος. Ποια είναι η Ανδρομάχη Μπούνα-Βάιλα και ποια διαδρομή την οδήγησε μέχρι αυτό το βιβλίο;
Πάνω απ’ όλα είμαι κοινωνική ανθρωπολόγος. Είναι η επιστήμη που με έμαθε να ακούω τους ανθρώπους, να κατανοώ τις ιστορίες τους και να προσπαθώ να ερμηνεύσω τα κοινωνικά φαινόμενα μέσα από το πολιτισμικό και κοινωνικό τους πλαίσιο. Η ερευνητική μου πορεία ήταν ανέκαθεν συνδεδεμένη με ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, με ζητήματα φύλου, κοινωνικών ανισοτήτων, μετανάστευσης, προσφυγιάς και ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η επιτόπια ανθρωπολογική έρευνα σε διαφορετικές χώρες και πολιτισμικά περιβάλλοντα, αλλά και η καθημερινή επαγγελματική μου ενασχόληση με ασυνόδευτες ανήλικες, μου έδωσαν τη δυνατότητα να γνωρίσω ιστορίες που δεν καταγράφονται εύκολα στα βιβλία ή στις στατιστικές. Πιστεύω βαθιά ότι ο ρόλος του κοινωνικού επιστήμονα εκτός του να ερμηνεύει την κοινωνία είναι και να συμβάλλει στην κατανόησή της μέσα από την έρευνα, την επιστημονική τεκμηρίωση και τον δημόσιο διάλογο. Αυτός είναι και ο λόγος που γράφω. Γιατί θεωρώ ότι η γνώση αποκτά πραγματική αξία όταν μπορεί να επιστρέφει στην κοινωνία και να γίνεται εργαλείο κατανόησης, ευαισθητοποίησης και, τελικά, αλλαγής.
Υπήρξε κάποια ιστορία, κάποιο βλέμμα ή μια συνάντηση που σας έκανε να καταλάβετε ότι αυτό το βιβλίο έπρεπε οπωσδήποτε να γραφτεί;
Ναι. Και μάλιστα δεν ήταν μία μόνο ιστορία. Ήταν πολλές ιστορίες, πολλά βλέμματα και πολλές σιωπές. Η πιο καθοριστική, όμως, εμπειρία ήταν η καθημερινή μου επαφή με νεαρές γυναίκες που είχαν φτάσει στην Ελλάδα ως ασυνόδευτες ανήλικες. Μέσα από τις αφηγήσεις τους αντιλήφθηκα ότι πίσω από τον όρο «σεξουαλική σωματεμπορία» υπάρχουν άνθρωποι που έχασαν την παιδική τους ηλικία, την αίσθηση της ασφάλειας και πολλές φορές την εμπιστοσύνη τους στον ίδιο τον άνθρωπο. Αυτό αποτέλεσε και την αφετηρία της πρωτογενούς μου έρευνας, η οποία στη συνέχεια εξελίχθηκε σε ένα βιβλίο. Ένιωσα ότι αυτές οι εμπειρίες δεν έπρεπε να μείνουν μόνο μέσα στις συνεντεύξεις ή στα ερευνητικά μου αρχεία. Έπρεπε να μετατραπούν σε επιστημονική γνώση, να ανοίξουν έναν ουσιαστικό διάλογο και να βοηθήσουν να κατανοήσουμε το φαινόμενο σε μεγαλύτερο βάθος. Γιατί όταν ακούμε πραγματικά τις ιστορίες των ανθρώπων, παύουμε να βλέπουμε μόνο ένα κοινωνικό πρόβλημα, αρχίζουμε να βλέπουμε την ανθρώπινη διάσταση πίσω από αυτό. Και πιστεύω ότι από εκεί ξεκινά κάθε ουσιαστική αλλαγή.
Το βιβλίο σας δεν περιορίζεται στην περιγραφή της σεξουαλικής σωματεμπορίας, αλλά επιχειρεί να την ερμηνεύσει μέσα από τις κοινωνικές θεωρίες. Γιατί θεωρήσατε σημαντική αυτή την προσέγγιση;
Γιατί πιστεύω ότι η επιστήμη δεν αρκεί να περιγράφει ένα κοινωνικό φαινόμενο, οφείλει να το ερμηνεύει. Η σεξουαλική σωματεμπορία δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο έγκλημα ούτε μπορεί να εξηγηθεί μόνο μέσα από τη δράση των διακινητών. Είναι ένα σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο που συνδέεται με τις έμφυλες ανισότητες, τις σχέσεις εξουσίας, τη φτώχεια, τη μετανάστευση, τις κοινωνικές ανισότητες και τα πολιτισμικά στερεότυπα. Γι’ αυτό στο πρώτο μέρος του βιβλίου αξιοποιώ σύγχρονες κοινωνιολογικές, ανθρωπολογικές και φεμινιστικές θεωρίες ως εργαλεία κατανόησης. Κάθε θεωρία φωτίζει μια διαφορετική διάσταση του ίδιου φαινομένου. Αυτός ήταν και ο βασικός στόχος του βιβλίου, να δείξει ότι οι κοινωνικές θεωρίες είναι ζωντανά επιστημονικά εργαλεία που μας επιτρέπουν να κατανοήσουμε βαθύτερα την κοινωνική πραγματικότητα και, τελικά, να σχεδιάσουμε πιο αποτελεσματικές παρεμβάσεις για την πρόληψη και την αντιμετώπισή της.
Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου παρουσιάζετε δύο πρωτότυπες ποιοτικές έρευνες. Γιατί θεωρήσατε σημαντικό να δώσετε φωνή όχι μόνο στις επιζώσες της σεξουαλικής σωματεμπορίας, αλλά και στους ίδιους τους καταδικασμένους σωματέμπορους;
Γιατί αν θέλουμε πραγματικά να κατανοήσουμε ένα κοινωνικό φαινόμενο, οφείλουμε να το προσεγγίσουμε από όλες του τις πλευρές. Ένας ερευνητής δεν αναζητά εύκολες απαντήσεις, αλλά προσπαθεί να κατανοήσει τους μηχανισμούς που παράγουν και αναπαράγουν ένα φαινόμενο. Η πρώτη έρευνα έδωσε τον λόγο στις ίδιες τις νεαρές κοπέλες, οι οποίες μέσα από τις προσωπικές τους αφηγήσεις ανέδειξαν την ευαλωτότητα, τον φόβο, την εξαπάτηση και τις διαδρομές που μπορούν να οδηγήσουν έναν άνθρωπο στη σεξουαλική εκμετάλλευση. Από την άλλη πλευρά, η δεύτερη έρευνα πραγματοποιήθηκε με καταδικασμένους σωματέμπορους στις φυλακές, σίγουρα όχι για να δικαιολογήσει τις πράξεις τους, αλλά για να κατανοήσει τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιοι αντιλαμβάνονται, ερμηνεύουν ή επιχειρούν να δικαιολογήσουν τη δράση τους.
Αυτή η διπλή ερευνητική οπτική ήταν για μένα ιδιαίτερα σημαντική. Μόνο όταν ακούσουμε όλες τις πλευρές μπορούμε να κατανοήσουμε σε βάθος τους μηχανισμούς που συντηρούν τη σεξουαλική σωματεμπορία
Ως γυναίκα πόσο δύσκολο ήταν να ακούτε όλες αυτές τις μαρτυρίες χωρίς να επηρεάζεστε συναισθηματικά;
Θα ήταν ανειλικρινές να πω ότι δεν επηρεάστηκα. Πίσω από κάθε συνέντευξη υπήρχε ένας άνθρωπος, μια ιστορία ζωής, μια εμπειρία βίας ή εκμετάλλευσης. Υπήρξαν στιγμές που ένιωσα βαθιά συγκίνηση, θυμό και προβληματισμό. Αυτά τα συναισθήματα δεν μπορείς να τα αφήσεις έξω από την πόρτα όταν κάνεις ποιοτική έρευνα. Ταυτόχρονα, όμως, αισθάνομαι ιδιαίτερα τυχερή που η βασική μου επιστήμη είναι η Κοινωνική Ανθρωπολογία. Η ανθρωπολογική εκπαίδευση μάς διδάσκει την αξία της επιτόπιας έρευνας, της ενεργητικής ακρόασης, της σχέσης εμπιστοσύνης με τους συμμετέχοντες και, κυρίως, της αναστοχαστικότητας. Δηλαδή να αναγνωρίζουμε τα δικά μας συναισθήματα και τις δικές μας προκαταλήψεις, χωρίς να επιτρέπουμε να αλλοιώσουν την επιστημονική διαδικασία. Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία του ανθρωπολόγου. Πιστεύω ότι ο ερευνητής, όπως λέω και στους φοιτητές μου, δεν χρειάζεται να γίνει συναισθηματικά αδιάφορος. Χρειάζεται να είναι επιστημονικά υπεύθυνος. Να ακούει με σεβασμό, να καταγράφει με ακρίβεια και να μεταφέρει τις εμπειρίες των ανθρώπων με αξιοπρέπεια και χωρίς υπερβολές.
Η επιστημονική σας πορεία σας έχει οδηγήσει σε επιτόπια έρευνα στην Αφρική, την Ινδία και την Αλβανία. Τι σας άφησαν αυτές οι εμπειρίες και πώς επηρέασαν τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζετε σήμερα ζητήματα όπως η έμφυλη βία;
Η επιτόπια ανθρωπολογική έρευνα είναι, κατά τη γνώμη μου, το μεγαλύτερο σχολείο για έναν κοινωνικό επιστήμονα. Όταν ζεις, παρατηρείς και συνομιλείς με ανθρώπους διαφορετικών πολιτισμών, αντιλαμβάνεσαι ότι πίσω από κάθε κοινωνικό φαινόμενο υπάρχουν διαφορετικές ιστορικές, πολιτισμικές και κοινωνικές διαδρομές. Μαθαίνεις να μην ερμηνεύεις βιαστικά, αλλά να ακούς, να παρατηρείς και να προσπαθείς να κατανοήσεις. Η έρευνά μου στην Αφρική, στην Ινδία και στην Αλβανία με έφερε σε επαφή με διαφορετικές αντιλήψεις γύρω από το φύλο, την οικογένεια, την εξουσία και τη θέση της γυναίκας. Παρότι οι κοινωνίες αυτές διαφέρουν μεταξύ τους, διαπίστωσα ότι οι έμφυλες ανισότητες μπορούν να παίρνουν διαφορετικές μορφές, αλλά έχουν συχνά κοινές ρίζες στις κοινωνικές δομές και στις σχέσεις εξουσίας. Αυτές οι εμπειρίες με βοήθησαν να προσεγγίσω και τη σεξουαλική σωματεμπορία ως ένα φαινόμενο που συνδέεται με ευρύτερες κοινωνικές ανισότητες. Η ανθρωπολογία, τελικά, με δίδαξε κάτι πολύ σημαντικό, ότι πριν μιλήσουμε για τους ανθρώπους, πρέπει πρώτα να τους ακούσουμε. Και αυτό προσπάθησα να κάνω τόσο στις επιτόπιες έρευνές μου όσο και στη συγγραφή αυτού του βιβλίου. Δεν ήθελα να μιλήσω για τους ανθρώπους, ήθελα, όσο ήταν δυνατόν, να μιλήσουν οι ίδιοι μέσα από τις εμπειρίες τους.
Αν σας ρωτούσα ποια είναι η μεγαλύτερη παρεξήγηση που έχει η κοινωνία γύρω από τη σεξουαλική σωματεμπορία, τι θα μου απαντούσατε;
Νομίζω ότι η μεγαλύτερη παρεξήγηση είναι πως η σεξουαλική σωματεμπορία αφορά «κάποιους άλλους». Ότι είναι ένα πρόβλημα μακρινό, που συμβαίνει μόνο σε άλλες χώρες ή μόνο σε ανθρώπους που βρίσκονται στο περιθώριο της κοινωνίας. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ένα παγκόσμιο κοινωνικό φαινόμενο που μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικά κοινωνικά, οικονομικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα. Μια δεύτερη μεγάλη παρανόηση είναι ότι τα θύματα μπορούν αν το θέλουν να φύγουν. Όμως η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Πολλά θύματα ζουν κάτω από καθεστώς φόβου, ψυχολογικής βίας, οικονομικής εξάρτησης, απειλών προς τα ίδια ή τις οικογένειές τους. Σε πολλές περιπτώσεις δεν αισθάνονται ότι έχουν πραγματική επιλογή. Γι’ αυτό και είναι σημαντικό να βλέπουμε τη σεξουαλική σωματεμπορία μέσα από τις πραγματικές συνθήκες που βιώνουν οι άνθρωποι.
Αν ένας αναγνώστης κλείσει το βιβλίο σας έχοντας κρατήσει μόνο μία σκέψη, ποια θα θέλατε να είναι αυτή;
Θα ήθελα να κλείσει το βιβλίο έχοντας κατανοήσει ότι πίσω από κάθε κοινωνικό φαινόμενο υπάρχουν άνθρωποι. Πολύ συχνά μιλάμε για αριθμούς, στατιστικές, νόμους ή πολιτικές, όμως ξεχνάμε ότι η επιστήμη αφορά πρωτίστως τον άνθρωπο. Θα ήθελα επίσης να καταλάβει ότι η σεξουαλική σωματεμπορία δεν είναι μια αναπόφευκτη πραγματικότητα. Είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο που γεννιέται μέσα σε συγκεκριμένες κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές συνθήκες. Και ό,τι δημιουργείται κοινωνικά, μπορεί και να αλλάξει κοινωνικά. Αυτό, βέβαια, προϋποθέτει γνώση, συνεργασία, πρόληψη και ευαισθητοποίηση. Αν το βιβλίο καταφέρει να κάνει έστω και έναν άνθρωπο να δει το φαινόμενο με περισσότερη κατανόηση, επιστημονική σκέψη και ενσυναίσθηση, τότε θα αισθανθώ ότι πέτυχε τον σκοπό του. Γιατί η γνώση δεν αλλάζει τον κόσμο από μόνη της αλλάζει όμως τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να τον βλέπουμε. Και από εκεί ξεκινούν όλες οι μεγάλες αλλαγές.
Μετά από όλη αυτή την ερευνητική διαδρομή, αισθάνεστε σήμερα περισσότερο αισιόδοξη ή περισσότερο ανήσυχη για την κοινωνία στην οποία ζούμε;
Θα έλεγα και τα δύο. Ανήσυχη, γιατί η σεξουαλική σωματεμπορία εξακολουθεί να υπάρχει και να εξελίσσεται, αξιοποιώντας την ευαλωτότητα, τις κοινωνικές ανισότητες και τις μετακινήσεις πληθυσμών. Κάθε φορά που ένας άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο εκμετάλλευσης, έχουμε ακόμη δρόμο να διανύσουμε ως κοινωνία. Ταυτόχρονα, όμως, είμαι αισιόδοξη. Και αυτό γιατί βλέπω ότι σήμερα υπάρχει μεγαλύτερη επιστημονική γνώση, περισσότερη ευαισθητοποίηση και μεγαλύτερη συνεργασία ανάμεσα σε ερευνητές, επαγγελματίες, θεσμούς και οργανώσεις. Βλέπω νέους ανθρώπους που δεν αρκούνται σε εύκολες απαντήσεις, αλλά αναζητούν να κατανοήσουν σε βάθος τα κοινωνικά φαινόμενα. Αυτό μου δίνει ελπίδα.
Ανδρομάχη Μπούνα-Βάιλα: Σεξουαλική σωματεμπορία και έμφυλες ταυτότητες. Από τη θεωρία στη σύγχρονη κοινωνική έρευνα
Πρόλογος: Γιάννης Πανούσης
ISBN: 978-960-02-4615-5, Σελίδες: 172, Τιμή: 11.66
Εκδόσεις Παπαζήση
Από τις Εκδόσεις Παπαζήση, κυκλοφορεί το νέο επιστημονικό βιβλίο της Ανδρομάχης Μπούνα-Βάιλα, “Σεξουαλική σωματεμπορία και έμφυλες ταυτότητες. Από τη θεωρία στη σύγχρονη κοινωνική έρευνα”, το οποίο πραγματεύεται το σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο της σεξουαλικής σωματεμπορίας μέσα από το πρίσμα της κοινωνιολογίας, των σπουδών φύλου και της σύγχρονης κοινωνικής έρευνας.
Το βιβλίο αποτελεί μια συμβολή στην κατανόηση του σύνθετου κοινωνικού φαινομένου της σεξουαλικής σωματεμπορίας. Μέσω σύγχρονων θεωριών και κοινωνικών ερευνών αναδεικνύεται το φαινόμενο αυτό ως μορφή έμφυλης και δομικής βίας, η οποία είναι εγγεγραμμένη στις κοινωνικές δομές, στις πολιτισμικές αναπαραστάσεις και στις σχέσεις εξουσίας.
Σε μια περίοδο όπου η έμφυλη βία και η εμπορία ανθρώπων βρίσκονται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, η Ανδρομάχη Μπούνα-Βάιλα καταθέτει μια μελέτη που συνδυάζει επιστημονική εγκυρότητα, κοινωνική ευαισθησία και σύγχρονο προβληματισμό. Το βιβλίο Σεξουαλική σωματεμπορία και έμφυλες ταυτότητες. ανοίγει έναν ουσιαστικό διάλογο για τις σχέσεις εξουσίας, τις έμφυλες ανισότητες και τις αόρατες μορφές εκμετάλλευσης, αναδεικνύοντας γιατί η κατανόηση του φαινομένου αποτελεί προϋπόθεση για την αντιμετώπισή του. Μια έκδοση που φιλοδοξεί να ξεπεράσει τα όρια της ακαδημαϊκής κοινότητας και να συμβάλει ενεργά στον δημόσιο διάλογο.
Αποτελεί μια τολμηρή παρέμβαση σε έναν από τους πιο αθέατους και σύνθετους κοινωνικούς προβληματισμούς της εποχής μας. Με σύγχρονη θεωρητική τεκμηρίωση, διεπιστημονική προσέγγιση και κοινωνική ευαισθησία, η Ανδρομάχη Μπούνα-Βάιλα φωτίζει τους μηχανισμούς που μετατρέπουν την έμφυλη βία και τη σεξουαλική εκμετάλλευση σε καθημερινή πραγματικότητα για χιλιάδες ανθρώπους. Ένα βιβλίο που υπερβαίνει την περιγραφή του φαινομένου και καλεί τον αναγνώστη να αναστοχαστεί πάνω στην εξουσία, την ελευθερία, το φύλο και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, συμβάλλοντας ουσιαστικά στον δημόσιο και επιστημονικό διάλογο.
