Κάποτε, η παραμονή του Halloween ανήκε μόνο στα παιδιά. Η νύχτα που η φαντασία τους ζωντάνευε, τα σπίτια μύριζαν κολοκύθα και κανέλλα και οι δρόμοι γέμιζαν μικρούς μάγους, πριγκίπισσες και ήρωες που ζητούσαν γλυκά με το trick or treat. Σήμερα, η γιορτή αυτή είναι αγαπημένη στις ΗΠΑ και, σιγά σιγά, έχει βρει τον δρόμο της και στην Ευρώπη – ακόμα και στην Ελλάδα, με κολοκύθες στις βιτρίνες, πάρτι παντού και παιδιά ντυμένα σκελετούς ή ήρωες κινουμένων σχεδίων, χωρίς πάντα να ξέρουν τι ακριβώς. γιορτάζουν.
Όμως υπάρχει και η άλλη, η «άγρια» πλευρά της γιορτής: η νύχτα πριν από το Halloween, η 30η Οκτωβρίου. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, έχει πολλές ονομασίες -mischief night, cabbage night, goosey night, devil’s eve, gate night, move night, mat night, ακόμα και corn night. Για κάποιους, είναι η νύχτα των φαρσών. Για άλλους, η ευκαιρία να ξορκίσουν τη μονοτονία με λίγο χάος. Και για κάποιες κοινότητες, απλώς η παραμονή της μεγάλης γιορτής, μια βραδιά χωρίς όνομα, που αφήνει όλο το παιχνίδι στην επομένη.
Η γλώσσα των εθίμων
Η γλώσσα των εθίμων δείχνει τη μνήμη των παραδόσεων. Στις βορειοανατολικές την ονομάζουν cabbage night, στις μεσοδυτικές gate night, γύρω από τις Μεγάλες Λίμνες devil’s night, ενώ στο Νιού Τζέρσεϊ προτιμούν το mischief night – δηλαδή «νύχτα των σκανταλιών». Σε άλλες περιοχές, οι ονομασίες αποτυπώνουν τοπικές συνήθειες: move night στο Μπάλτιμορ (μετακίνηση επίπλων από σπίτι σε σπίτι), mat night στον Καναδά (ανταλλαγή πατακιών), corn night στα Απαλάχια (πέταγμα καλαμποκιών).
Η πιο μυστηριώδης είναι η goosey night. Κάποιοι λένε πως προέρχεται από τη λέξη goose – γιατί οι νέοι εκείνη τη νύχτα φερόταν σαν χήνες, ζωηρά και παιχνιδιάρικα. Άλλοι τη συνδέουν με το guising, δηλαδή το παλιό έθιμο της μεταμφίεσης και της περιφοράς από σπίτι σε σπίτι με τραγούδια και αστεία – πρόγονο του σημερινού trick or treat.
Η νύχτα της κακιάς δεν είναι απλώς μια παιδική φάρσα που ξέφυγε. Ριζώνει σε παλιότερα ευρωπαϊκά έθιμα, όπως η παραμονή της Πρωτομαγιάς, η Walpurgis Night στη Βόρεια Ευρώπη ή η Guy Fawkes Night στη Βρετανία, όπου φωτιές και πυροτεχνήματα λειτουργούσαν ως καθαρμός και αναγέννηση. Οι Αμερικανοί απλώς μετέφεραν την παράδοση λίγες μέρες νωρίτερα. Σήμερα, οι φωτιές έχουν αντικατασταθεί από LED, στολές και πλαστικές μάσκες, αλλά η ανάγκη να «παίζει με το σκοτάδι» παραμένει ίδια.
Η ελληνική εκδοχή της νύχτας των σκιών
Στην Ελλάδα, δεν υπάρχει κακόβουλη νύχτα, αλλά έχουμε τα δικά μας φαντάσματα – από τις Απόκριες και την Καθαρά Δευτέρα μέχρι τα Κούλουμα και την Πάσχα. Κάθε εποχή κρύβει μικρές τελετουργίες που συνδέουν τη χαρά με τη λύτρωση. Τα τελευταία χρόνια, όμως, το Halloween άρχισε να βρίσκει χώρο εδώ: σχολεία διοργανώνουν θεματικές γιορτές, μετατρέπονται σε στοιχειωμένα σπίτια και εμπορικά κέντρα γεμίζουν με γλυκά, τρομάρες και διαγωνισμούς.
Ίσως γιατί ηορτή αγγίζει κάτι βαθύτερο: την ανάγκη να αντιμετωπίσουμε τον φόβο με το παιχνίδι, να κοιτάξουμε κατάματα το σκοτάδι χωρίς να μας καταπιεί. Όπως οι παλιές τελετές των χωριών ή τα ελληνικά κάλαντα, άλλοτε τραγούδι, άλλοτε εξορκισμός.
Η γλώσσα ως καθρέφτης της ταυτότητας
Η γλώσσα αντανακλά την ταυτότητα. Οι διάλεκτοι δεν είναι «λάθη», αλλά πολιτισμικά αποτυπώματα. Κάθε λέξη κουβαλά τη διαδρομή ενός λαού, τους εποίκους που την έφεραν, την περιοχή που τη διαμόρφωσαν, τις συνήθειες που κράτησαν ζωντανή. Γι’ αυτό, παρά την παγκοσμιοποίηση, οι λέξεις επιμένουν. Κανείς από τη Φιλαδέλφεια δεν θα πει ότι το hoagie λέγεται sub, όπως κανείς Αθηναίος δεν θα ονομάσει το σουβλάκι «καλαμάκι».
Η νύχτα της αταξίας στις ΗΠΑ είναι η νύχτα των μικρών ανατροπών. Στην Ελλάδα, μπορεί να είναι οι στιγμές που αφήνουμε χώρο στο απρόοπτο – στις φάρσες, στα γέλια, στην αναρχία του παιχνιδιού. Γιατί, όσο κι αν αλλάζουν οι εποχές, όλοι χρειαζόμαστε μια νύχτα για να ξορκίσουμε τη σοβαρότητα.
Η παραμονή του Halloween, είτε λέγεται mischief night είτε απλώς «η νύχτα πριν τη νύχτα», μας θυμίζει πως ο άνθρωπος πάντα βρίσκει τρόπους να μεταμορφώνει τον φόβο σε γιορτή. Και είτε ανάβεις φωτιές στη Βοστώνη είτε κόβεις κολοκύθες στην Κηφισιά, αυτό που μετράει είναι η ίδια η χειρονομία: να ανοίγεις χώρο στο σκοτάδι, ώστε να περάσει λίγο φως.
