Με αφορμή την κυκλοφορία του νέου ιστορικού μυθιστορήματός της «Σοφία ήταν κάποτε το όνομά μου» από τις Εκδόσεις Χάρτινη Πόλη, φιλοξενούμε στο «egomagazine» τη συγγραφέα Κατερίνα Γυφτάκη. Η ιστορία ξεκινά στα ταραγμένα χρόνια της Γαλλικής Επανάστασης και ακολουθεί μια γυναίκα που αναγκάζεται να εγκαταλείψει επανειλημμένα το όνομά της, διασχίζοντας την Ευρώπη και αργότερα τον Ατλαντικό, με την ελπίδα ότι σε έναν καινούργιο τόπο θα μπορέσει να διεκδικήσει και μια διαφορετική ζωή.
Συνέντευξη στη Νεκταρία Βαρσαμή-Πουλτσίδη
Με αφετηρία ένα πορτρέτο, η συγγραφέας δημιουργεί μια αφήγηση όπου η ιστορία δεν παραμένει στο βάθος, αλλά εισβάλλει στις ζωές των προσώπων και καθορίζει ποιοι επιτρέπεται να μιλούν, να αγαπούν και να ορίζουν τον εαυτό τους. Στον πυρήνα βρίσκεται ένα ερωτικό τρίγωνο χτισμένο πάνω σε κρυφές ταυτότητες, επιθυμίες που μετατρέπονται σε διεκδίκηση και παλιά τραύματα που επιστρέφουν απαιτώντας απαντήσεις. Η φυγή προς τον «Νέο Κόσμο» υπόσχεται μια αρχή, χωρίς όμως να εγγυάται ότι οι ήρωες μπορούν να απαλλαγούν από την εξουσία, την εκδίκηση και τις συνέπειες των επιλογών τους.
Η Κατερίνα Γυφτάκη ξεκίνησε την επαγγελματική της διαδρομή από τη δημοσιογραφία, εργαζόμενη στο ραδιόφωνο και στον Τύπο, όμως η σχέση της με τις ιστορίες επεκτάθηκε σύντομα πέρα από την καταγραφή της επικαιρότητας. Εδώ και χρόνια αφηγείται λαϊκά παραμύθια από διαφορετικές παραδόσεις, συνδυάζοντας τον προφορικό λόγο με τη μουσική, ενώ η συγγραφική της παρουσία μετρά περισσότερες από δύο δεκαετίες και κινείται ανάμεσα στο παραμύθι, στο μυστήριο, στην περιπέτεια και στο ιστορικό μυθιστόρημα. Ζει στην εξοχή της Καλαμάτας, κοντά στη θάλασσα, με τον σύζυγο και την οικογένειά της, σε ένα περιβάλλον όπου η φύση και η αφήγηση εξακολουθούν να αποτελούν σταθερά σημεία της καθημερινότητάς της.
Ο τίτλος «Σοφία ήταν κάποτε το όνομά μου» μιλά για το όνομα σε παρελθοντικό χρόνο, σαν να έχει ήδη χαθεί μαζί του ένα ολόκληρο πρόσωπο. Πότε η αλλαγή ταυτότητας παύει να αποτελεί απλώς ένα μέσο προστασίας και μετατρέπεται σε πένθος για τον εαυτό που η ηρωίδα αναγκάστηκε να εγκαταλείψει; Ποια από τις διαφορετικές εκδοχές της είναι τελικά η πιο αληθινή;
Κ.Γ.: Αρχικά σας ευχαριστώ θερμά για τις ενδιαφέρουσες ερωτήσεις σας. Υπάρχουν πολλοί λόγοι για να ωθήσουν κάποιον να αλλάξει όνομα και ταυτότητα. Φυσικά μέσα σε αυτήν την αλλαγή βλέπουμε ένα μυστήριο που μας κινεί την περιέργεια. Άνθρωποι που θέλησαν να κρυφτούν η να ξεχάσουν, να κόψουν το νήμα που τους έδενε με ένα επικίνδυνο η σκοτεινό παρελθόν αποφάσισαν να αλλάξουν όνομα για τους δικούς τους προσωπικούς λόγους. Η Σοφία χρειάστηκε να αλλάξει ταυτότητα για να μπορέσει να ξεφύγει από τους εχθρούς της, αλλά και από την υπέρτατη οδύνη που της προξένησε το οικογενειακό της όνομα. Μέσα σε αυτήν την επιλογή της υπάρχει πένθος αλλά και λύτρωση. Οι επιλογές της έγιναν με ιλιγγιώδη ταχύτητα αλλά ήταν εκείνες που την βοήθησαν να ζήσει. Σε κάθε της όνομα υπήρξε αληθινή μέχρι το τέλος. Άρα η πολυσύνθετη προσωπικότητα της εκφράστηκε μέσα από αυτά τα ονόματα. Σεσίλια ήταν το τελευταίο και το αγάπησε για όσα της έδωσε.
Η αρχική σπίθα για το μυθιστόρημα υπήρξε ένα παλιό πορτρέτο. Τι γνωρίζατε πραγματικά για τη γυναίκα που απεικονιζόταν και ποια στοιχεία δημιουργήθηκαν για να καλύψουν τα κενά της ιστορίας της; Πού τοποθετήσατε το ηθικό όριο ανάμεσα στην προσπάθεια να δώσετε φωνή σε ένα σιωπηλό πρόσωπο και στην αναπόφευκτη επινόηση της ζωής του;
Κ.Γ.: Πράγματι όλα ξεκίνησαν από ένα γυναικείο πρόσωπο μέσα από ένα πορτρέτο. Πρόκειται για ένα υπαρκτό πρόσωπο που θα ήθελα να κρατήσω κρυφό. Για κάποιον ανεξήγητο σε εμένα λόγο, το πρόσωπο εκείνο με ενέπνευσε να δημιουργήσω την Σοφία. Η κοπέλα του πορτρέτου λοιπόν υπήρξε πράγματι, αλλά η ιστορία μου καθώς και οι ήρωες μου ανήκουν στην μυθοπλασία. Ακούστε όμως και μια τρομερά ενδιαφέρουσα σύμπτωση. Ενώ σε κανέναν δεν έχω αποκαλύψει ποιο ήταν αυτό το πρόσωπο, η εικονογράφος της Χάρτινης Πόλης, Αγγελική Μηναδάκη έφτιαξε ένα πρόσωπο που μοιάζει τόσο πολύ στην αληθινή κοπέλα που όταν το είδα έμεινα άναυδη. Και χάρηκα πολύ!
Η Γαλλική Επανάσταση διακήρυξε την ελευθερία και την ισότητα, όμως οι γυναίκες εξακολούθησαν να διαθέτουν περιορισμένη εξουσία πάνω στη ζωή, στο σώμα και στο όνομά τους. Πώς βιώνει η Σοφία αυτή την αντίφαση; Οι διαδοχικές ταυτότητές της αποτελούν μόνο ανάγκη επιβίωσης ή και ένα σχόλιο για μια εποχή που άλλαζε τα πάντα χωρίς να απελευθερώνει όλους τους ανθρώπους εξίσου;
Κ.Γ.: Οι πολιτικοποιημένες επαναστατημένες γυναίκες εκείνης της εποχής είχαν πολύ μεγάλη επιρροή στη ροή των γεγονότων, αλλά οι τελικές αποφάσεις παίρνονταν από τους άντρες. Το μένος της επανάστασης οδήγησε όμως χιλιάδες γυναίκες στα άκρα. Ας πούμε πως χωρίστηκαν σε ομάδες. Υπήρχαν ομάδες γυναικών που ζητώντας ελευθερία ισότητα και αδελφότητα φανατίστηκαν τόσο που έγιναν αδίστακτες. Υπήρχαν και άλλες όπως η Σοφία που αποστράφηκαν την επανάσταση και την είδαν σαν μια φριχτή εποχή τρομοκρατίας. Υπήρξαν βέβαια και εκείνες που ζούσαν μέσα στις πολυτελείς αυλές και στα χρυσάφια και έμειναν άναυδες με το ξέσπασμα του πλήθους, μην μπορώντας να καταλάβουν γιατί συνέβαιναν όλα αυτά. Η Σοφία βρέθηκε ανάμεσα σε αυτές τις γυναίκες, συνειδητοποιώντας την αδικία αλλά καταδικάζοντας την αμείλικτη σφαγή.
Ένας άντρας είναι διατεθειμένος να ξεπεράσει τα όρια προκειμένου να κρατήσει κοντά του τη γυναίκα που επιθυμεί. Πότε η αφοσίωσή του παύει να είναι έρωτας και γίνεται ιδιοκτησιακή αξίωση; Τι τον καθιστά πιο επικίνδυνο: η δύναμη που διαθέτει ή η πεποίθησή του ότι όσα κάνει δικαιολογούνται από την αγάπη;
Κ.Γ.: Είναι πάντα επικίνδυνο όταν κάποιος τολμά να ξεπεράσει τα ηθικά όρια, αλλά μιλώντας για τον ήρωα της ιστορίας μου, μπορώ να σας πω ότι βρέθηκε αντιμέτωπος με φοβερά διλήμματα, και επέλεξε το μονοπάτι του, αποφασισμένος να πληρώσει και το τίμημα. Οι Ινδιάνοι έλεγαν πως είναι πολύ δύσκολο να κρίνουμε κάποιον αν δεν έχουμε πρώτα περπατήσει με τα παπούτσια του. Ως συγγραφέας δεν συμφωνώ πάντα με τις αποφάσεις των ηρώων μου και κανένας μας δεν είναι αλάνθαστος.
Το ερωτικό τρίγωνο στηρίζεται στην αβεβαιότητα, αφού κανένα από τα πρόσωπα δεν είναι ακριβώς αυτό που δείχνει. Πώς οργανώσατε τα μυστικά τους ώστε κάθε αποκάλυψη να φωτίζει τον χαρακτήρα και να μην υπηρετεί μόνο τον αιφνιδιασμό; Τι ζητά καθένα από τα δύο άλλα πρόσωπα από τη Σοφία πέρα από τον έρωτά της;
Κ.Γ.: Οι ήρωες μου είχαν την δική τους ζωή και πήραν τις δικές τους αποφάσεις, τις οποίες ακολούθησα πιστά γράφοντας. Αυτό που προσπάθησα να κάνω ήταν να φωτίσω τις σύνθετες πλευρές του καθενός βλέποντας τις μέσα από διαφορετικές διαστάσεις. Το τι ζητά το κάθε πρόσωπο από την Σοφία θα το βρείτε στο βιβλίο.
Η τελική αναμέτρηση πραγματοποιείται κάτω από τη σελήνη του θερισμού, μια εικόνα που παραπέμπει τόσο στην ολοκλήρωση ενός κύκλου όσο και στη συλλογή των καρπών όσων προηγήθηκαν. Τι «θερίζουν» εκείνη τη νύχτα οι ήρωές σας: τις επιλογές, τα ψέματα, τις επιθυμίες ή την εκδίκησή τους;
Κ.Γ.: Την νύχτα του θερισμού, έρχεται η πολυπόθητη λύτρωση και για τους τρεις βασικούς πρωταγωνιστές της ιστορίας μου. Ο κύκλος του παρελθόντος ολοκληρώνεται και κάνουν όλοι τους το αμετάκλητο βήμα από το παρελθόν στο μέλλον.
Κατερίνα Γυφτάκη: «Σοφία ήταν κάποτε το όνομά μου» Όταν μια γυναίκα αλλάζει όνομα για να επιζήσει, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποια έγινε, αλλά ποια δεν της επέτρεψαν να παραμείνει.
Η φυγή πέρα από τον Ατλαντικό παρουσιάζεται ως υπόσχεση μιας καινούργιας ζωής. Ο «Νέος Κόσμος», όμως, δεν ήταν ένας άδειος τόπος χωρίς βία, εξουσία και ανισότητες. Πώς αποφύγατε να τον μετατρέψετε σε εύκολη γη σωτηρίας; Τι ανακαλύπτει η Σοφία ότι ταξιδεύει μαζί της, ακόμη κι όταν έχει αλλάξει ήπειρο και όνομα;
Κ.Γ.: Η Σοφία ανακαλύπτει πως δεν έχει σημασία το χρώμα, η γλώσσα και οι συνήθειες. Στην ουσία ο άνθρωπος σε ολόκληρη την γη έχει την ίδια ανάγκη για επιβίωση, τον ίδιο φόβο για το θάνατο, την ίδια ανάγκη για ευτυχία, πονά εξίσου, υποφέρει εξίσου, πασχίζει εξίσου, χαίρεται εξίσου. Και πάνω από όλα έχει την ίδια ανάγκη για την ανθρώπινη επαφή. Η Σοφία συνδέεται άρρηκτα με τους Ιθαγενείς του Νέου Κόσμου και μαθαίνει να αντιλαμβάνεται τον κόσμο με μια μεγαλύτερη εσωτερικότητα.
Η πλοκή περιλαμβάνει δραματικές συμπτώσεις και συναντήσεις που μεταβάλλουν την πορεία των προσώπων. Πώς σχεδιάσατε την ακολουθία αιτίας και αποτελέσματος ώστε οι συμπτώσεις να αποδίδουν την αστάθεια μιας επαναστατικής εποχής και να μη μοιάζουν με εύκολες λύσεις του συγγραφέα; Υπήρξε κάποιο πραγματικό ιστορικό γεγονός που ξεπερνούσε σε απιθανότητα όσα μπορούσε να επινοήσει η μυθοπλασία;
Κ.Γ.: Η ισορροπία ανάμεσα σε όλα αυτά είναι κάτι που μαθαίνεται σιγά σιγά μετά από χρόνια συγγραφής. Η ζωή είναι πιο παράξενη από την μυθοπλασία όπως είναι γνωστό.
Η εκδίκηση και η συγχώρεση συνυπάρχουν σε έναν κόσμο όπου οι θεσμοί δεν μπορούν πάντοτε να αποδώσουν δικαιοσύνη. Μπορεί να υπάρξει ουσιαστική συγχώρεση όταν το έγκλημα παραμένει ατιμώρητο; Πώς αποφύγατε η προσωπική λύτρωση ενός χαρακτήρα να λειτουργήσει ως εύκολη απαλλαγή από την ευθύνη του;
Κ.Γ.: Η μεγαλύτερη τιμωρία είναι οι τύψεις και η συνείδηση. Οι Ερινύες. Η συγχώρηση είναι επιλογή που έχει να κάνει με την κατανόηση των κινήτρων που οδήγησαν έναν άνθρωπο στο έγκλημα. Υπάρχει πάντα και η ερώτηση, «κάτω από αυτές τις συνθήκες θα έκανες και εσύ το ίδιο στη θέση του;» Η κάθε περίσταση είναι διαφορετική και πρέπει να κρίνεται αναλόγως. Στην ιστορία μου δεν έχουμε να κάνουμε με έγκλημα αλλά με ψέμα που ειπώθηκε για λόγους που θα ανακαλύψετε διαβάζοντάς το.
Στις περισσότερες από πεντακόσιες σελίδες του βιβλίου μετακινείστε ανάμεσα σε διαφορετικές χώρες, κοινωνικά περιβάλλοντα και ιστορικές συνθήκες. Πώς αποφασίσατε ποια στοιχεία της έρευνάς σας έπρεπε να περάσουν στην αφήγηση και ποια να παραμείνουν εκτός; Υπήρξε ιστορικό εύρημα που αγαπήσατε, αλλά αφαιρέσατε επειδή επιβράδυνε την πορεία των ηρώων;
Κ.Γ.: Προσπαθώ πάντα να κρατήσω την ισορροπία ανάμεσα σε ιστορικά γεγονότα και μυθοπλασία. Υπερβολικά πολλά ιστορικά ευρήματα θα μπορούσα να έχω χρησιμοποιήσει γιατί ήταν δελεαστικά αλλά το απέφυγα γιατί θεώρησα πως θα ήταν κουραστικό. Τον σημερινό αναγνώστη χρειάζεται να τον αδράξεις πριν προλάβει να βαρεθεί.
Πολλές γυναίκες του παρελθόντος της Γαλλικής επανάστασης διασώθηκαν μόνο ως ένα όνομα, ένα πρόσωπο σε μια φωτογραφία ή μια σιωπή στα αρχεία. Πιστεύετε ότι η δύναμη της λογοτεχνίας μπορεί από μόνη της να τους επιστρέψει μια θέση στην Ιστορία χωρίς να αντικαταστήσει την άγνωστη αλήθεια τους με μια πιο παρηγορητική μυθοπλασία; Πού τελειώνει η ελευθερία του συγγραφέα και πού αρχίζει η ευθύνη απέναντι σε εκείνους που δεν μπορούν πλέον να αφηγηθούν τη δική τους εκδοχή; Ποια είναι η άποψή σας;
Κ.Γ.: Οι γυναίκες της Γαλλικής επανάστασης μας άφησαν μια σπουδαία κληρονομιά. Τις γραπτές μαρτυρίες τους, μέσα από τις οποίες ήρθε στα χέρια μας η αληθινή εικόνα εκείνης της αιματοβαμμένης εποχής τεράστιων αλλαγών. Ημερολόγια, γράμματα, βιβλία, που γράφτηκαν από όλων των ειδών τις γυναίκες. Είτε ήταν αριστοκράτισσες που φυλακίστηκαν και επέζησαν είτε ήταν γυναίκες της κατώτερης τάξης, που πίστεψαν αρχικά στην επανάσταση, είτε εμιγκρέ όπως η Σοφία, τα γραπτά τους σήμερα είναι συγκλονιστικά. Δεν ήταν τυχαίο που ο απόλυτος τρόμος της γκιλοτίνας έκανε απαράβατο τον όρο αυτά τα γραπτά να εκδοθούν ογδόντα χρόνια μετά το τέλος της επανάστασης.
Πολλές από εκείνες τις γυναίκες ήταν προικισμένες με απαράμιλλο ταλέντο. Κάποια από εκείνα τα γραπτά είναι σήμερα πολύ διάσημα όπως της Madame de la Tour du Pin και διαβάζονται με κομμένη την ανάσα. Για εμένα είναι πολύ σημαντικό να υπάρχει σεβασμός στους συγγραφείς που άφησαν πίσω τους μαρτυρίες της εποχής τους και τίποτα δεν πρέπει να παραποιείται. Υπάρχει όμως και άλλη άποψη και είναι ενδιαφέρουσα. Πράγματα που λόγω επικινδυνότητάς και λογοκρισίας δεν μπορέσαν κάποτε να ειπωθούν μέσα από την ελευθερία ενός σημερινού συγγραφέα ίσως να μπορούν να αποκατασταθούν. Αυτό θα μπορούσε να ήταν λυτρωτικό για μια συγγραφέα του παρελθόντος και αν το πνεύμα της ακόμα παρακολουθεί το έργο της προσαρμοσμένο στο σήμερα ίσως να χαμογελά. Ίσως πάλι να εξοργίζεται. Αυτό όμως ανήκει στα μεγάλα μυστήρια στα οποία δεν μπορούμε να απαντήσουμε.
