Με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου «Στα άδυτα του νου» από τις Εκδόσεις Key Books, φιλοξενούμε στο «Ego magazine» τον νευροεπιστήμονα και συγγραφέα Δρα Νικόλαο Δημητριάδη. Εδώ και δύο δεκαετίες ασχολείται με την εφαρμογή της νευροεπιστήμης στην εκπαίδευση, στην ηγεσία και στη λειτουργία των επιχειρήσεων, ενώ οι ομάδες με τις οποίες συνεργάζεται έχουν πραγματοποιήσει περισσότερες από εννέα χιλιάδες εγκεφαλικές μετρήσεις σε διάφορες χώρες.
Συνέντευξη στη δημοσιογράφο-συγγραφέα Νεκταρία Βαρσαμή-Πουλτσίδη
Στο «Στα άδυτα του νου» αμφισβητείται η βεβαιότητα ότι η συνειδητή σκέψη αποτελεί τον αποκλειστικό κυβερνήτη των αποφάσεων και της συμπεριφοράς μας. Ο συγγραφέας εξετάζει τις ασυνείδητες διεργασίες που προηγούνται της επίγνωσης, τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος κατασκευάζει την εμπειρία της πραγματικότητας και την επίδραση που ασκούν οι σχέσεις, οι συνήθειες και τα συναισθήματα στη λειτουργία του. Επιστημονικά ευρήματα, πραγματικές ιστορίες και πρακτικές ασκήσεις χρησιμοποιούνται για να συνδεθεί η γνώση του εγκεφάλου με την καθημερινή ζωή.
Η παραδοχή ότι δεν διαθέτουμε τον έλεγχο που φανταζόμαστε γεννά κρίσιμα ερωτήματα. Αν οι αποφάσεις προετοιμάζονται σε μεγάλο βαθμό ασυνείδητα, ποια θέση απομένει στην ελεύθερη βούληση, στην προσωπική ευθύνη και στη δυνατότητα αλλαγής; Και όταν η νευροεπιστήμη εφαρμόζεται στο μάρκετινγκ, στην εργασία και στην ηγεσία, πώς προστατεύεται ο άνθρωπος από τη χειραγώγηση και την υπεραπλούστευση; Το βιβλίο επιχειρεί να μας φέρει πιο κοντά στον εγκέφαλό μας, αλλά συγχρόνως μας καλεί να αντιμετωπίσουμε με μεγαλύτερη ταπεινότητα όσα πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε για τον εαυτό μας.
Κύριε Δημητριάδη, το «Στα άδυτα του νου» ξεκινά αμφισβητώντας την αντίληψη ότι η συνείδηση διευθύνει τις αποφάσεις μας. Αν δεν είναι ο βασικός κυβερνήτης του νου, ποια ακριβώς λειτουργία επιτελεί; Παρατηρεί και ερμηνεύει αποφάσεις που έχουν ήδη δρομολογηθεί ή μπορεί να παρέμβει, να αναστείλει μια παρόρμηση και να αλλάξει την πορεία της συμπεριφοράς μας;
Ν.Δ.: Χαίρομαι πολύ που ξεκινάμε από τα βαθιά! Αν όντως, η συνειδητή σκέψη δεν παίρνει αποφάσεις, ασχέτως του πως μας φαίνεται μέσα στο μυαλό μας κάθε μέρα, τότε τι κάνει και σε τι χρειάζεται; Θα σας φανεί μάλλον εξωπραγματικό, και μάλιστα, πολύ τραβηγμένο ότι υπάρχει μία ομάδα επιστημόνων και φιλοσόφων που υποστηρίζει ότι η συνειδητή σκέψη δεν κάνει για… απολύτως τίποτε! Ότι είναι απλά μία ιστοριούλα που δημιουργεί ο εγκέφαλος μας για μας, και που δεν έχει πραγματική επίδραση σε καμία διαδικασία στον κόσμο. Αυτό ονομάζεται «επιφαινόμενο», ένα φυσικό φαινόμενο που υπάρχει αλλά που δεν παίζει κανέναν πραγματικό ρόλο σε κάποια άλλη φυσική διαδικασία. Μία παρενέργεια της φύσης δηλαδή που έχει εξελιχθεί χωρίς κανένα ουσιαστικό αντίκτυπο. Υπάρχει για να υπάρχει. Ένα ωραίο παράδειγμα εδώ είναι το ουράνιο τόξο, το οποίο, αν και υπάρχει, και εξηγείται η ύπαρξή του με τους νόμους της φυσικής, το ίδιο δεν παίζει κανέναν ρόλο στο σύμπαν. Δεν υπάρχει καμία άλλη φυσική ή χημική διαδικασία που να εξαρτάται από το αν θα βγει ή όχι το ουράνιο τόξο μετά από την βροχή. Μπορεί το ουράνιο τόξο να είναι όμορφο, αλλά είναι… άσχετο! Το ίδιο λοιπόν, λίγο-πολύ, ισχυρίζεται και η ομάδα αυτήν των επιστημόνων και για την συνειδητή σκέψη. Στο βιβλίο δεν διαπραγματεύομαι την άποψη αυτήν, όχι γιατί έχει αποδειχθεί λανθασμένη (είναι ακόμα μέσα στον παιχνίδι), αλλά γιατί υπάρχει μία άλλη προσέγγιση, πιο πιθανή και πιο αποδεκτή, για το τι κάνει πραγματικά η συνειδητή μας σκέψη. Ήθελα όμως να σας αναφέρω εδώ την προσέγγιση του «επιφαινομένου» για να καταλάβετε ότι, το γεγονός ότι η συνείδηση δεν παίρνει αποφάσεις, είναι και πολύ καλά μελετημένο και πολύ διαδεδομένο στην επιστήμη και την φιλοσοφία, με διαφορετικές ομάδες να εξηγούν την αλήθεια αυτήν με τον δικό τους τρόπο. ΔΗ συνείδηση λοιπόν, δεν παίρνει αποφάσεις και καλά κάνει (αυτό το εξηγώ λεπτομερειακά στο βιβλίο). Βοηθάει όμως στρατηγικά τον εγκέφαλο να ακούει τις ίδιες του τις σκέψεις, τα πλάνα και τις προθέσεις του, χωρίς ρίσκο, πριν όλα αυτά επικοινωνηθούν προς άλλους και πριν εξωτερικευθούν ως συμπεριφορές, έτσι ώστε το ασυνείδητο να πάρει την καλύτερη δυνατή απόφαση. Η άποψη που υποστηρίζω είναι ότι το συνειδητό μας μυαλό είναι ένας χώρος προετοιμασίας, πρόβας δηλαδή, για το ασυνείδητο: να ρίχνει διάφορες σκέψεις και να τις μετράει (να τις αξιολογεί) σε σχέση με το κατά πόσο μπορούν να πείσουν και να οδηγήσουν σε μεγαλύτερη επιτυχία. Αυτό σημαίνει ότι όλες οι σκέψεις, όλες, προέρχονται από το ασυνείδητο και επιστρέφουνε σε αυτό για περεταίρω εξέταση, χρησιμοποίηση και επιλογή.
Η διατύπωση «ποιος αποφασίζει, εμείς ή ο εγκέφαλός μας;» είναι ιδιαίτερα προκλητική, δημιουργεί όμως την εντύπωση ότι ο άνθρωπος και ο εγκέφαλός του είναι δύο διαφορετικές οντότητες. Ποιος είναι τελικά αυτός ο εαυτός που λέει «εγώ», εάν οι σκέψεις, οι επιθυμίες και η αίσθηση ταυτότητας παράγονται επίσης από τον εγκέφαλο;
Ν.Δ.: Πολύ καλή ερώτηση! Το «εγώ», η αίσθηση (όντως αίσθηση) ενός διαχρονικού συνειδητού εαυτού με δύναμη απόφασης και βούλησης, είναι, επί της ουσίας, ένα υποσύστημα του εγκεφάλου. Και ίσως, ένα όχι και τόσο σημαντικό υποσύστημα του, όσο πιστεύαμε παλιά. Ότι αντιλαμβάνομαι, σκέφτομαι, αισθάνομαι, ονειρεύομαι, ελπίζω, θυμάμαι και κάνω, είναι όλα διαδικασίες και δημιουργίες του εγκεφάλου μου, του ασυνειδήτου μου. Αυτό λαμβάνει τις πληροφορίες από το εξωτερικό και το εσωτερικό μου περιβάλλον, αυτό τις αναλύει με απίστευτη ταχύτητα και πολυπλοκότητα, και αυτό καθορίζει το τι θα κάνει το συνολικό σύστημα, αυτό που ονομάζουμε σώμα. Θα πάει και ας του βγει και σε κακό… ή θα την αράξει δειλά στην ασφάλεια και προστασία του γνώριμου; Το ασυνείδητο αποφασίζει. Πάντα! Η αυτοβιογραφική αλληλουχία μίας συνεχόμενης ιστοριούλας στο συνειδητό μυαλό μας είναι και αυτήν ένα δημιούργημα του βαθύτερου εγκεφάλου μας, που μας βοηθάει να είμαστε πιο πιστευτοί, πιο διαδραστικοί και πιο αποτελεσματικοί στην επίτευξη κοινών και συλλογικών μας στόχων. Εδώ είναι και μία πολύ ωραία έκπληξη της νευροεπιστήμης: ενώ ο εαυτός μου, το «εγώ» μου, φαίνεται ότι είναι για μένα, μια υπαρξιακή έκφραση δηλαδή του «είναι» μου για την βίωση της ζωής μου σε πρώτο πρόσωπο, είναι στην πραγματικότητα από και προς τους άλλους! Είμαστε βαθιά κοινωνικά όντα, με έναν βαθιά κοινωνικό εγκέφαλο, και με έναν εαυτό που πλάθεται και αναπλάθεται από και προς τους άλλους. Στο βιβλίο, κάνω εκτενή αναφορά στη κοινωνική και συλλογική διάσταση της ύπαρξής μας και νοητικά, και συμπεριφορά και θεραπευτικά. Σκέφτομαι αρά… υπάρχουμε. Όχι εγώ, ΕΜΕΙΣ.
Η άποψη ότι ο εγκέφαλος αποφασίζει πριν από τη συνειδητή επίγνωση συνδέεται συχνά με πειράματα που αφορούν απλές και σχεδόν αυτόματες κινήσεις. Σε ποιο βαθμό μπορούμε να μεταφέρουμε τα συμπεράσματα τέτοιων πειραμάτων σε σύνθετες αποφάσεις που χρειάζονται χρόνο, ηθική κρίση και συναισθηματική επεξεργασία, όπως η επιλογή συντρόφου, επαγγέλματος ή τρόπου ζωής;
Ν.Δ.: Αυτήν είναι μια παρεξήγηση του παρελθόντος. Πρώτον, έχουμε πια πάρα πολλά πειράματα, ειδικά τα τελευταία 45 χρόνια, που δείχνουν το ίδιο αποτέλεσμα, και σε απλά και σε πολύπλοκα σενάρια αποφάσεων. Δεύτερον, μέσω της ανάπτυξης, κυρίως από το 1990 και μετά, εξειδικευμένων τεχνολογιών μέτρησης και κατανόησης των εγκεφαλικών διεργασιών, γνωρίζουμε πια τα δίκτυα που συμμετέχουν στις αποφάσεις και πως/πότε επηρεάζουν την συμπεριφορά μας. Δεν υπάρχουν μαύρα κουτιά στον εγκέφαλο. Τρίτον, η νευροφυσιολογία εγκεφάλων με παθήσεις (από ένα ξαφνικό εγκεφαλικό μέχρι και την σταδιακή επιδείνωση της άνοιας) έχει οδηγήσει σε εκπληκτικά συμπεράσματα για την λειτουργία του εγκεφάλου, την συνείδηση και το ασυνείδητο. Και τέταρτον, το ότι η συνείδηση είναι αδύνατον να πέρνει αποφάσεις, δεν είναι μόνο ερευνητικό δίδαγμα της νευροεπιστήμης, αλλά και απόρροια της φυσικής, της γενετικής και της βιολογίας. Δυστυχώς όμως δεν έχει περάσει στον πολύ κόσμο ακόμα όσο θα έπρεπε γιατί… δεν μας αρέσει. Δεν μας βολεύει. Μας ξενίζει και μας φοβίζει. Όσον αφορά στην πιο «αυτόματη» μορφή των διεργασιών του ασυνειδήτου, αυτός είναι ένας μύθος υποβάθμισης του που πρέπει πια να τελειώσει. Βολεύει πολύ την υπεροψία μας να λέμε ότι μόνο το συνειδητό κάνει πολύπλοκές, αυτόβουλες και λογικές σκέψεις ενώ το ασυνείδητο είναι μηχανιστικό, χαζό, ενστικτώδης, αυτόματο και απλό. Η επιστήμη λέει ακριβώς το αντίθετο! Στο βιβλίο αναλύω από πολλαπλές πλευρές (από διάφορες επιστήμες δηλαδή, μέχρι και την φιλοσοφία) την θέση αυτήν.
Μιλάμε συχνά για το ασυνείδητο σαν να αποτελεί έναν κρυμμένο εσωτερικό πρωταγωνιστή με δικές του επιθυμίες και σχέδια. Πρόκειται, όμως, για έναν ενιαίο μηχανισμό ή για πολλές διαφορετικές λειτουργίες που σχετίζονται με τη μνήμη, την πρόβλεψη, το συναίσθημα και την αυτοματοποίηση της συμπεριφοράς; Ποια είναι η συχνότερη παρανόηση γύρω από αυτό;
Ν.Δ.: Η χειρότερη άποψη ιστορικά για το ασυνείδητο (και όχι για το λεγόμενο «υποσυνείδητο», που ως όρος έχει απορριφθεί από την μοντέρνα επιστήμη) είναι αυτή της ψυχαναλυτικής παράδοσης. Το ασυνείδητο έχει φάει πολύ ξύλο ως το μέρος καταχώρησης/καταπίεσής των πιο ζωωδών και απορριπτέων ορέξεων μας, που πρέπει να αποφευχθούν λόγω κοινωνικών περιορισμών και απαιτήσεων. Ουσιαστικά, το ασυνείδητο, με βάση την παράδοση αυτή, είναι η ανεκπλήρωτη, καταδικαστέα, κρυφή επιθυμία που επηρεάζει με λανθάνων τρόπους το τι λέμε, το πως αισθανόμαστε και το τι κάνουμε. Όλα αυτά έχουν τελειώσει στην νευροεπιστήμη για δεκαετίες τώρα. Στην πραγματικότητα, το ασυνείδητο αποτελεί ένα πολύπλοκο και δυναμικό σύστημα εγκεφαλικών κέντρων και διεργασιών τα οποία προσλαμβάνουν, αναλύουν και προωθούν πληροφορίες για τον πιο αποτελεσματικό έλεγχο του σώματός μας, προς εκπλήρωση των στόχων της ύπαρξης μας, ως ζωντανοί οργανισμοί. Αυτό που καθημερινά ονομάζουμε «απόφαση» αναφέρεται στην κίνηση ή μη (στον έλεγχο) του σώματός μας. Ο εγκέφαλος υπάρχει για κίνηση, όχι για σκέψη. Η συνειδητή σκέψη υπάρχει ως υποβοηθητικό εργαλείο της κίνησης. Δυστυχώς τα έχουμε μπερδέψει όλα αυτά, και η ψυχαναλυτική παράδοση έχει ένα μεγάλο μερίδιο ευθύνης, με αποτέλεσμα την απόλυτη παρεξήγηση (και εμπάθεια θα έλεγα) του τι κάνει το ασυνείδητο.
Αν μεγάλο μέρος της συμπεριφοράς μας διαμορφώνεται πριν αποκτήσουμε συνειδητή πρόσβαση σε αυτό, πώς επαναπροσδιορίζεται η προσωπική ευθύνη; Μπορούμε να αναγνωρίζουμε τη δύναμη των ασυνείδητων μηχανισμών χωρίς να τους χρησιμοποιούμε ως άλλοθι για επιβλαβείς επιλογές και πράξεις;
Ν.Δ.: Όντως, η μοντέρνα θεώρηση της νευροεπιστήμης για τον εγκέφαλο, αλλά και αυτή από άλλες επιστήμες όπως η φυσική, δεν αφήνουν περιθώρια για αυτό που ονομάζουμε παραδοσιακή ελεύθερη βούληση. Το μυαλό μας δεν αποφασίζει συνειδητά, από το πουθενά και από μόνο. Δεν έχει μία αυτόνομη λειτουργία στιγμιαίας μαγικής δημιουργίας. Δεν εμφανίζονται ξαφνικά και αυτεπάγγελτα οι σκέψεις στο μυαλό μας από τον αιθέρα, αυτοβούλως, σαν από παρθενογένεση. Μπορεί έτσι να μας φαίνεται στην ζωή μας, αλλά δεν είναι έτσι στην πραγματικότητα. Αυτό σημαίνει ότι κάθε μας σκέψη, απόφαση, συμπεριφορά, μνήμη, σχέση, φόβος και όρεξη προέρχονται από κάπου αλλού. Από έναν πολύπλοκο εγκεφαλικό αλγόριθμο, ο όποιος λαμβάνει υπόψιν του πάρα πολλά δεδομένα: τις γενετικές μας προδιαθέσεις, την παιδική μας ηλικία, τον πολιτισμικό περιβάλλον μας, τις εμπειρίες τις ζωής μας, τις συνθήκες μιας κατάστασης στην οποία καλούμαστε να αντιδράσουμε, τις σχέσεις μας με τους άλλους, την θέση μας στον χώρο, κάποιον σωματικό πόνο που μπορεί να αισθανόμαστε… ακόμα και το αν ήπιαμε ή όχι καφέ το πρωί. Όλα αυτά, και άλλα πολλά, δεν επηρεάζουν απλά τις σκέψεις μας, αλλά τις καθορίζουν. Ολοκληρωτικά. Υπάρχουν πια πολλά ιστορικά παραδείγματα, κάποια τα συζητάω στο βιβλίο, ανθρώπων που διέπραξαν εγκλήματα και που αποδείχθηκε ότι η παραβατική τους συμπεριφορά προερχότανε από σοβαρές παθολογίες του εγκεφάλου. Από καρκινικούς όγκους που πιέζανε συγκεκριμένα νευρωνικά κέντρα, μέχρι και σε γενικότερη κακή εικόνα του εγκεφάλου λόγο εγκεφαλικού επεισοδίου ή εγκεφαλικού τραύματος. Αν κάποιος προβεί σε δολοφονία γιατί ένας όγκος πιέζει την αμυγδαλή στον εγκέφαλο του, που αποτελεί το κέντρο διαχείρισης απειλών, και τον κάνει πιο επιθετικό, πως πρέπει να τον δικάσουμε; Θα εκπλαγείτε αν μάθετε πόσες πολλές τέτοιες και παρόμοιες ιατρικές περιπτώσεις υπάρχουν παγκοσμίως. Φυσικά, το να αναθέσουμε τις αιτίες μιας τέτοιας συμπεριφοράς σε καταστάσεις, παθολογικές ή μη, του εγκεφάλου, δεν σημαίνει απουσία τιμωρίας και συνετισμού. Να μία ακόμα, τρανταχτή, παρεξήγηση! Και νόμοι, και φυλακισμός, και προγράμματα συμμόρφωσης, και προσπάθειες ομαλής επανένταξης και ανταμοιβή ομαλής συμπεριφοράς, πρέπει, και θα υπάρχουν. Θα στοχεύουν όμως κάπου αλλού. Όχι σε μια ξεπερασμένη και στείρα νοοτροπία που έχει την συνειδητή σκέψη ως το την πηγή της συμπεριφοράς μας και την ελεύθερη βούληση ως παντιέρα της υπευθυνότητας στην ζωή μας. Αυτά, όσο και αν τροφοδοτούν την υπεροψία και την ματαιοδοξία μιας υποτιθέμενης ανθρώπινης ανωτερότητας, έχουν αποτύχει παταγωδώς. Όσον αφορά στην έννομη συμπεριφορά, αλλά και στην νοητική και συναισθηματική μας υγεία, πρέπει επειγόντως να αλλάξουμε το αφήγημα και να στοχεύσουμε επιστημονικά και μεθοδικά εκεί που μετράει: στο ασυνείδητο και τις βαθιές εγκεφαλικές διεργασίες που δημιουργούν το ποιοι είμαστε και το τι κάνουμε.
«Στα άδυτα του νου» εξηγείτε ότι δεν αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα ως μια ουδέτερη και πλήρη εικόνα, αλλά μέσα από μια εκδοχή που συνθέτει ο εγκέφαλος. Με ποια κριτήρια μπορεί ένας άνθρωπος να ελέγξει εάν η ερμηνεία του ανταποκρίνεται στα γεγονότα ή εάν έχει διαμορφωθεί από φόβους, προσδοκίες και προκαταλήψεις που ο ίδιος δεν αναγνωρίζει;
Ν.Δ.: Ένα από τα πιο διαδεδομένα γνωμικά της νευροεπιστήμης είναι ότι δεν βλέπουμε τον κόσμο όπως είναι αλλά όπως είμαστε εμείς. Και καλά κάνουμε! Το ανάποδο θα ήταν καταστροφικό μιας και θα σήμαινε ότι ο εγκέφαλός μας δεν θα έβαζε σε προτεραιότητα τις δικές του εμπειρίες, μαθήσεις και στόχους όταν βλέπει τον κόσμο, αλλά μια «αντικειμενική» και ψυχρή ματιά. Λάθος. Όμως, όπως με όλες τις διαδικασίες του εγκεφάλου, η αντίληψή μας κάποιες φορές κάνει λάθη και έχει και αστοχίες. Οι δύο τρόποι να ελέγχουμε την επιτυχία ή την δυστοκία της είναι, πρώτον, να κρίνουμε εκ του αποτελέσματος, δηλαδή από τα βιωματικά θετικά ή αρνητικά αποτελέσματα των κινήσεών μας που βασίστηκαν στην αντίληψή μας, και δεύτερον, μέσω των άλλων, και κυρίως αυτών που μας αγαπάνε και που εμπιστευόμαστε. Ο εγκέφαλος μας είναι πλαστικός, και μαθαίνει και αλλάζει, στα θέματα που ζητήσαμε εδώ, βιωματικά και σχεσιακά. Αυτό είναι το μεγάλο μήνυμα του βιβλίου: μαθαίνουμε και αλλάζουμε μέσα από εμπειρίες και από σχέσεις μας!
Νικόλαος Δημητριάδης: Αν οι αποφάσεις μας αρχίζουν πριν τις αντιληφθούμε συνειδητά, η ελευθερία δεν εξαφανίζεται. Χρειάζεται, όμως, να επαναπροσδιορίσουμε ποιος είναι ο ρόλος της συνείδησης και τι εννοούμε όταν λέμε «επιλέγω».
Έχετε μελετήσει χιλιάδες εγκεφάλους σε διαφορετικές χώρες και πολιτισμικά περιβάλλοντα. Τι μπορούμε πραγματικά να συμπεράνουμε από μια εγκεφαλική μέτρηση για τα συναισθήματα, τις προθέσεις ή τις μελλοντικές επιλογές ενός συγκεκριμένου ανθρώπου; Πού τελειώνει η επιστημονικά τεκμηριωμένη ερμηνεία και πού αρχίζει η επικίνδυνη υπερερμηνεία μιας εικόνας ή μιας νευρωνικής αντίδρασης;
Ν.Δ.: Το να πούμε ότι μία εγκεφαλική μέτρηση ή μία νευρωνική εικόνα μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνες ερμηνείες είναι το ίδιο σαν να λέμε ότι μια ακτινογραφία ή ένα καρδιογράφημα μπορούν επίσης να οδηγήσουν σε επικίνδυνες ερμηνείες. Και εδώ, ξανασυναντάμε την αδυναμία μας, την αποστροφή μας καλύτερα, στην απλή αλήθεια ότι ο εγκέφαλος είναι ένα ακόμα όργανο στο σώμα μας. Όπως η καρδία στέλνει αίμα σε όλο μας το σώμα και τα πνευμόνια μας παράγουν οξυγόνο, έτσι και ο εγκέφαλος μας παράγει κίνηση. Η αντίληψη, η σκέψη, τα συναισθήματα, η μνήμη, η φαντασία, όλα υπάρχουνε για να βοηθήσουνε τον εγκέφαλο (ως όργανο του σώματός μας) να ακολουθήσει την σωστή κατεύθυνση και να υιοθετήσει την κατάλληλη συμπεριφορά. Όπως μετράμε άλλα εσωτερικά όργανά μας, και εμπιστευόμαστε την ιατρική τεχνολογία για να διαγνώσουμε προβλήματα και να βελτιώσουμε την λειτουργία τους, έτσι και με τον εγκέφαλο. Και οι τεχνολογίες μέτρησης του εγκεφάλου είναι και πολλές και πολύ ανεπτυγμένες. Δυστυχώς όμως αυτό δεν το γνωρίζει ο κόσμος, που ακόμα πιστεύει ότι τα περιεχόμενα του νου δεν πιάνονται με μηχανήματα και ότι είναι «αέρινά». Πιάνονται και παραπιάνονται! Στο βιβλίο έχω πολλά παραδείγματα όπου τεχνολογίες μέτρησης εγκεφάλου έχουν καταφέρει να φτάσουν σε πολύ υψηλό επίπεδο ακρίβειας, αποκαλύπτοντας συγκεκριμένες συνδέσεις μεταξύ νευρωνικής δραστηριότητας, νοητικού περιεχομένου και συμπεριφορικών επιλογών. Φυσικά, όλα αυτά είναι και πολύπαραγοντικά φαινόμενα και δεν αποκωδικοποιούνται στο 100%. Αλλά στο τέλος, είναι όλα εκφάνσεις νευρώνων στον εγκέφαλο που μπορούν, μέχρι ενός σημείου βέβαια (όπως και με άλλα όργανά μας), και να μετρηθούν και να προβλεφθούν.
Η εφαρμοσμένη νευροεπιστήμη χρησιμοποιείται πλέον στο μάρκετινγκ, στην επιλογή και στην αξιολόγηση προσωπικού, στην ηγεσία και στην εργασιακή ασφάλεια. Ποια όρια πρέπει να υπάρχουν ώστε η γνώση του εγκεφάλου να υπηρετεί τον άνθρωπο και να μη μετατρέπεται σε εργαλείο χειραγώγησης, επιτήρησης ή αποκλεισμού εργαζομένων και καταναλωτών;
Ν.Δ.: Όντως αυτοί είναι υπαρκτοί κίνδυνοι. Το ίδιο συμβαίνει άλλωστε και με οποιαδήποτε άλλη επαναστατική επιστημονική και τεχνολογική εξέλιξη της ανθρωπότητας. Στο Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Νευροεπιστήμης στην ΕΥ Ελλάδος, το οποίο και ηγούμαι, αλλά και στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα MSc Neuromarketing στο University of York Europe Campus, το οποίο και διευθύνω, εφαρμόζουμε με μεγάλη προσοχή και ευθύνη όλα τα νομικά, κανονιστικά και ηθικά πλαίσια για τις έρευνες εφαρμοσμένης νευροεπιστήμης. Είναι καλό να γνωρίζει ευρύτερα ο κόσμος ότι τέτοιου είδους έρευνες, και στον ακαδημαϊκό και στο εταιρικό χώρο, διέπονται από συγκεκριμένα πλαίσια εδώ και δεκαετίες. Η τήρηση αυτών το πλαισίων είναι αδιαπραγμάτευτος κανόνας, και για μένα προσωπικά, και για τους φοιτητές μου, και για τους συνεργάτες μου.
Πιστεύετε ότι η δύναμη της λογοτεχνίας μπορεί από μόνη της να αναδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τα βιβλία και την ανάγνωση; Μπορεί ειδικότερα ένα βιβλίο εκλαϊκευμένης νευροεπιστήμης να μετατρέψει την ανάγνωση σε πράξη βαθύτερης αυτοπαρατήρησης, διατηρώντας παράλληλα την επιστημονική αμφιβολία και την ταπεινότητα απέναντι σε όσα δεν γνωρίζουμε ακόμη για τον ανθρώπινο εγκέφαλο; Ποια είναι η δική σας άποψη;
Ν.Δ.: Καταπληκτική ερώτηση! Έγραψα ένα ολόκληρο μέρος του βιβλίου, στον επίλογο, για αυτό το ζήτημα. Ελπίζω οποίος το διαβάσει να του απαντηθεί το ερώτημα αυτό σε βάθος. Ας πω μόνο εδώ ότι, σε ένα μακροχρόνιο ταξίδι αλλαγής, βελτίωσης και ανάπτυξης (και ατομικής και συλλογικής) είναι πολλά τα εργαλεία και τα εφόδια που μπορούν να μας βοηθήσουν βάζοντας το καθένα το λιθαράκι τους. Ένα από αυτά είναι και τα βιβλία. Όσον αφορά στα βιβλία μάλιστα, μην ξεχνάμε ότι κάποια από αυτά έχουν παίξει καταλυτικό ρόλο στην ιστορία της ανθρωπότητας, είτε ήταν θρησκευτικά, ή πολιτικά ή επιστημονικά! Επίσης, όλοι τουλάχιστον είναι στην ηλικία μου, έχουνε ένα βιβλίο το οποίο λίγο-πολύ τους άλλαξε την ζωή! Άρα ας μην υποβαθμίζουμε τον ρόλο των βιβλίων, ειδικά στην εποχή μας όπου τα ψηφιακά μέσα άμεσης ικανοποίησης (και κυρίως τα κοινωνικά δίκτυα) απειλούν την ικανότητά μας να κρατάμε το ενδιαφέρον μας και την προσοχή μας αρκετά, έτσι ώστε να ξεκινάμε και να τελειώνουμε βιβλία. Πιστεύω ακράδαντα ότι τα βιβλία έχουν, ακόμα, την δύναμη να μας υποκινήσουν, να μας εμπνεύσουν και να μας υποδείξουν δρόμους φωτεινούς για μια καλύτερη ζωή. Με αυτόν τον στόχο έγραψα και το νέο μου βιβλίο, Στα Άδυτα του Νου. Προσπάθησα να συνοψίσω 20 και πλέον χρόνια προσωπικής αφοσίωσής στην μελέτη του εγκεφάλου και της συμπεριφοράς, με πάνω από 350 έρευνες παγκοσμίως και μέτρησης 9.500 εγκεφάλων από 25 χώρες. Η επιστήμη όμως συνεχώς αναπτύσσεται. Και, δυστυχώς, συχνά άλλοτε παρερμηνεύεται και άλλοτε χρησιμοποιείται με αφέλεια, ή ακόμα και με κακές προθέσεις προς εξυπηρέτηση συμφερόντων. Πρέπει όλοι μας, και οι συγγραφείς και οι αναγνώστες, να επενδύουμε την κατάλληλη ενέργεια, και με σθένος να αναζητούμε την αλήθεια. Ειδικά στην εποχή της Τεχνίτης Νοημοσύνης, πρέπει να αλληλοβοηθηθούμε δραστικά προς αποφυγήν διάδοσης αναληθειών, διαστρεβλώσεων και μη αυθεντικών μνημάτων. Αυτό είναι κάτι που αναφέρω διεξοδικά στην εισαγωγή του βιβλίου. Τελικά, αυτό που θα με έκανε πολύ χαρούμενο με όσους και όσες διαβάσουν το βιβλίο, είναι όχι τόσο το να επικεντρωθούν σε κάθε λεπτομέρεια του, να θυμούνται απέξω όλα τα πειράματα και τις πληροφορίες για τον εγκέφαλο, και γενικά, να συμφωνήσουμε σε όλα. Αυτά θα ήτανε πολύ καλά. Πραγματικά χαρούμενο όμως, θα με έκανε το να… χορέψουμε μαζί! Το γιατί, θα το ανακαλύψετε μέσα από το αναπάντεχο ταξίδι που λέγεται Στα Άδυτα του Νου! Σας ευχαριστώ θερμά για τις ουσιαστικές ερωτήσεις σας.
