Πόσες φορές ζητάς συγγνώμη χωρίς να έχεις κάνει τίποτα λάθος; Η διαρκής ανάγκη να ευχαριστείς τους άλλους μπορεί να κρύβει φόβο απόρριψης, ντροπή και δυσκολία να θέσεις τα προσωπικά σου όρια. Πώς θα μάθεις να διεκδικείς τον χώρο σου χωρίς να απολογείσαι για την ίδια σου την ύπαρξη;
Ένα «συγγνώμη» πριν από μια ερώτηση, μια απολογία επειδή εξέφρασες τη γνώμη σου ή η ανάγκη να εξηγείς διαρκώς τις επιλογές σου. Για πολλούς ανθρώπους, η συγγνώμη έχει γίνει μια αυτόματη αντίδραση, ακόμη και όταν δεν υπάρχει πραγματικός λόγος. Πίσω από αυτή τη συνήθεια μπορεί να κρύβεται κάτι βαθύτερο από την ευγένεια: ο φόβος μήπως ενοχλήσουμε, απογοητεύσουμε ή δυσαρεστήσουμε τους άλλους.
Όταν η ευγένεια μετατρέπεται σε αυτοακύρωση
Το να ζητάμε συγγνώμη όταν έχουμε κάνει λάθος αποτελεί ένδειξη υπευθυνότητας και ενσυναίσθησης. Όταν, όμως, απολογούμαστε επειδή εκφράζουμε μια άποψη, ζητάμε βοήθεια ή διεκδικούμε τον χρόνο μας, η συγγνώμη μπορεί να λειτουργεί ως ένας τρόπος να περιορίζουμε τον εαυτό μας για να αισθάνονται οι άλλοι άνετα.
Αυτή η συμπεριφορά συνδέεται συχνά με την τάση να θέλουμε να ευχαριστούμε τους πάντες, γνωστή ως people-pleasing. Το άτομο δίνει προτεραιότητα στις ανάγκες και στις αντιδράσεις των άλλων, ενώ παραμερίζει τις δικές του επιθυμίες, τα συναισθήματα και τα όριά του. Με τον καιρό, μπορεί να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τι πραγματικά θέλει, καθώς έχει συνηθίσει να αξιολογεί τον εαυτό του μέσα από την αποδοχή των γύρω του.
Η αντίδραση «fawn»: Όταν προσπαθείς να κατευνάσεις τους άλλους
Στη συζήτηση γύρω από το τραύμα χρησιμοποιείται ο όρος fawning για να περιγράψει μια συμπεριφορά κατευνασμού, κατά την οποία κάποιος προσπαθεί να μειώσει την ένταση ή να αποφύγει μια πιθανή σύγκρουση προσαρμοζόμενος στις επιθυμίες του άλλου.
Ο όρος συνδέεται με τις αντιδράσεις που περιγράφονται ως «πάλη, φυγή και πάγωμα» (fight, flight, freeze), ενώ το «fawn» χρησιμοποιείται ευρύτερα για τη συμπεριφορά υπερβολικής υποχωρητικότητας και προσπάθειας κατευνασμού. Δεν αποτελεί από μόνο του επίσημη ψυχιατρική διάγνωση, αλλά μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση ορισμένων μοτίβων συμπεριφοράς που σχετίζονται με τον φόβο και την ανάγκη για ασφάλεια.
Στην καθημερινότητα, αυτό μπορεί να εκδηλώνεται με διαρκείς απολογίες, δυσκολία να πεις «όχι», υπερβολική προσαρμογή στις ανάγκες των άλλων ή φόβο ότι μια διαφορετική άποψη θα οδηγήσει σε απόρριψη. Αντί να εκφράσεις ελεύθερα αυτό που σκέφτεσαι, προσπαθείς πρώτα να βεβαιωθείς ότι κανείς δεν θα ενοχληθεί.
Γιατί ζητάμε συγγνώμη ακόμη κι όταν δεν φταίμε;
Οι αιτίες δεν είναι ίδιες για όλους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η συνεχής απολογία μπορεί να έχει τις ρίζες της σε εμπειρίες κατά τις οποίες η διαφωνία προκαλούσε θυμό, η έκφραση αναγκών αντιμετωπιζόταν αρνητικά ή η αποδοχή εξαρτιόταν από τη συμμόρφωση.
Έτσι, η συγγνώμη γίνεται ένας τρόπος πρόληψης της σύγκρουσης. Το άτομο προσπαθεί να εξασφαλίσει ότι δεν θα κατηγορηθεί, δεν θα απορριφθεί και δεν θα γίνει στόχος αρνητικών αντιδράσεων. Η συμπεριφορά μπορεί να προσφέρει προσωρινή ανακούφιση, αλλά μακροπρόθεσμα να ενισχύει την αίσθηση ότι οι προσωπικές ανάγκες αποτελούν βάρος.
Υπάρχει, ωστόσο, μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην ανάληψη ευθύνης και στην αυτοακύρωση. Η πρώτη αναγνωρίζει ένα συγκεκριμένο λάθος και επιτρέπει τη διόρθωσή του. Η δεύτερη αντιμετωπίζει την ίδια την παρουσία, τη γνώμη ή τις ανάγκες μας σαν κάτι για το οποίο πρέπει να απολογούμαστε.
Πώς να σταματήσεις τις αντανακλαστικές συγγνώμες
Η αλλαγή δεν απαιτεί να πάψεις να είσαι ευγενικός άνθρωπος. Στόχος είναι να μπορείς να ξεχωρίζεις πότε μια συγγνώμη είναι πραγματικά απαραίτητη και πότε αποτελεί αυτόματη αντίδραση στον φόβο της δυσαρέσκειας.
Κάνε μια μικρή παύση. Την επόμενη φορά που θα θελήσεις να πεις «συγγνώμη», αναρωτήσου αν έκανες πράγματι κάτι που πλήγωσε κάποιον ή παραβίασε ένα όριο. Αν όχι, ίσως δεν χρειάζεται να απολογηθείς.
Αντικατάστησε την απολογία με μια καθαρή διατύπωση. Αντί για «συγγνώμη που σε ενοχλώ», μπορείς να πεις «θα ήθελα να σε ρωτήσω κάτι». Αντί για «συγγνώμη που διαφωνώ», δοκίμασε το «έχω μια διαφορετική άποψη». Και αντί για «συγγνώμη που ζητάω βοήθεια», μπορείς να πεις «θα με βοηθούσε πολύ η υποστήριξή σου».
Μάθε να θέτεις όρια χωρίς υπερβολικές εξηγήσεις. Το «δεν μπορώ σήμερα» ή το «αυτό δεν με εξυπηρετεί» είναι ολοκληρωμένες απαντήσεις. Δεν χρειάζεται να προσφέρεις κάθε φορά μια μακροσκελή δικαιολογία για να δικαιούσαι να αρνηθείς.
Αποδέξου ότι δεν μπορείς να ευχαριστείς τους πάντες. Κάποιος μπορεί να διαφωνήσει μαζί σου ή να απογοητευτεί από μια απόφασή σου. Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έκανες κάτι κακό. Οι υγιείς σχέσεις μπορούν να αντέξουν τη διαφωνία, την ειλικρίνεια και τα προσωπικά όρια.
Δεν χρειάζεται να απολογείσαι επειδή υπάρχεις
Η συγγνώμη έχει αξία όταν εκφράζει ειλικρινή αναγνώριση ενός λάθους. Χάνει, όμως, τη σημασία της όταν γίνεται ένας μηχανισμός για να μικραίνουμε τον εαυτό μας και να εξασφαλίζουμε την αποδοχή των άλλων.
Την επόμενη φορά που θα νιώσεις την ανάγκη να απολογηθείς, κάνε στον εαυτό σου μια απλή ερώτηση: «Έκανα πραγματικά κάτι λάθος ή φοβάμαι μήπως ενοχλήσω απλώς επειδή εκφράζομαι και διεκδικώ τον χώρο μου;».
Η απάντηση μπορεί να αποτελέσει το πρώτο βήμα για μια διαφορετική σχέση με τον εαυτό σου και τους άλλους: μια σχέση στην οποία η ευγένεια δεν σημαίνει υποχώρηση, η κατανόηση δεν απαιτεί αυτοθυσία και η αποδοχή δεν προϋποθέτει να εξαφανίζεις τις δικές σου ανάγκες.
