Το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει ένας άνθρωπος παίζει τεράστιο ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του. Όταν όμως η παιδική ηλικία χαρακτηρίζεται από ένταση, συναισθηματική αστάθεια, κριτική ή έλλειψη ασφάλειας, το παιδί συχνά αναπτύσσει μηχανισμούς άμυνας για να μπορέσει να προσαρμοστεί.
Της: Έπης Τρίμη
Εκείνες οι στρατηγικές κάποτε λειτουργούσαν σαν τρόπος προστασίας, όμως στην ενήλικη ζωή μπορεί να εξελιχθούν σε συμπεριφορές που δυσκολεύουν τις σχέσεις και την καθημερινότητα.
Το σημαντικό είναι να κατανοήσει κανείς ότι η αναγνώριση αυτών των μοτίβων δεν έχει στόχο να κατηγορήσει το παρελθόν, αλλά να δημιουργήσει αυτογνωσία. Μόνο όταν κάποιος αντιληφθεί από πού προέρχονται ορισμένες αντιδράσεις του μπορεί να αρχίσει να χτίζει πιο υγιείς σχέσεις και να φροντίζει καλύτερα τον εαυτό του.
Μία από τις πιο συχνές συμπεριφορές είναι η αίσθηση ότι είσαι υπεύθυνη για τα συναισθήματα των άλλων. Αν μεγάλωσες σε ένα σπίτι όπου έπρεπε να αντιλαμβάνεσαι και αν κατανοείς συνεχώς τη διάθεση των γονιών σου για να αποφύγεις μια έκρηξη ή μια ένταση, είναι πιθανό να κουβαλάς αυτή τη συνήθεια και σήμερα. Έτσι, όταν κάποιος γύρω σου είναι κακόκεφος ή θυμωμένος, νιώθεις την ανάγκη να τον ηρεμήσεις ή να διορθώσεις την κατάσταση, ακόμη κι αν δεν έχεις καμία ευθύνη.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό είναι η δυσκολία στο να πεις «όχι» και να θέσεις προσωπικά όρια. Αν στο παρελθόν η διαφωνία συνοδευόταν από απόρριψη, τιμωρία ή έντονες αντιδράσεις, είναι φυσικό να έχεις μάθει να αποφεύγεις την αντίσταση. Έτσι, μπορεί να καταλήγεις να αποδέχεσαι καταστάσεις που σε εξαντλούν ή να βάζεις τις ανάγκες των άλλων πάνω από τις δικές σου.
Πολλοί άνθρωποι που μεγάλωσαν σε δύσκολο οικογενειακό περιβάλλον ζουν σε κατάσταση συνεχούς υπερεγρήγορσης. Το μυαλό και το σώμα βρίσκονται πάντα σε επιφυλακή, σαν να περιμένουν ότι κάτι αρνητικό θα συμβεί. Ακόμη κι όταν όλα είναι ήρεμα, υπάρχει μια εσωτερική ένταση που δεν σε αφήνει να χαλαρώσεις πραγματικά.
Σε αρκετές περιπτώσεις εμφανίζεται έντονη τελειομανία. Η ανάγκη να κάνεις τα πάντα άψογα δεν σχετίζεται απαραίτητα με την επιθυμία για επιτυχία, αλλά με τον φόβο της κριτικής ή της απογοήτευσης των άλλων. Αν κάποτε ένιωθες ότι η αξία σου εξαρτιόταν από το πόσο καλά τα πήγαινες, είναι πιθανό να συνεχίζεις να πιέζεις τον εαυτό σου υπερβολικά.
Ένα ακόμη συχνό μοτίβο είναι η τάση να γίνεσαι people-pleaser, δηλαδή να προσπαθείς διαρκώς να ευχαριστείς τους άλλους. Μπορεί να προσαρμόζεις τη συμπεριφορά σου ανάλογα με τις προσδοκίες των γύρω σου, με αποτέλεσμα να χάνεις σταδιακά την επαφή με το τι θέλεις πραγματικά εσύ.
Όταν ένα παιδί έχει βιώσει gaslighting ή συστηματική αμφισβήτηση, μπορεί αργότερα να δυσκολεύεται να εμπιστευτεί τη δική του κρίση. Ίσως να αμφιβάλλεις συχνά για τη μνήμη ή την αντίληψή σου και να ζητάς συνεχώς επιβεβαίωση από άλλους για να νιώσεις σιγουριά.
Μια άλλη συμπεριφορά είναι η υποτίμηση των προσωπικών αναγκών. Αν έχεις μάθει να μην «ενοχλείς» ή να μην ζητάς πολλά, μπορεί σήμερα να δυσκολεύεσαι να ζητήσεις βοήθεια ή να αφιερώσεις χρόνο στον εαυτό σου χωρίς ενοχές.
Ο έντονος φόβος της σύγκρουσης είναι επίσης συχνός. Αν στο παρελθόν οι διαφωνίες οδηγούσαν σε φωνές, ένταση ή παγερή σιωπή, μπορεί να προσπαθείς να αποφύγεις οποιαδήποτε αντιπαράθεση. Αυτό συχνά σημαίνει ότι καταπιέζεις όσα νιώθεις.
Σε ορισμένες περιπτώσεις οι άνθρωποι διαπιστώνουν ότι τους ελκύουν χαοτικές ή τοξικές σχέσεις. Όταν η ένταση ήταν μέρος της καθημερινότητας στην παιδική ηλικία, το δράμα μπορεί να μοιάζει παράξενα οικείο.
Ένα πολύ κοινό μοτίβο είναι και η έντονη αυτοκριτική. Η εσωτερική φωνή που σε κατηγορεί για κάθε λάθος συχνά αντικατοπτρίζει την κριτική που δεχόσουν στο παρελθόν.
Πολλοί δυσκολεύονται επίσης να δείξουν ευαλωτότητα. Η έκφραση των συναισθημάτων μπορεί να μοιάζει επικίνδυνη, ειδικά αν στο παρελθόν αντιμετωπίστηκε με αδιαφορία ή ειρωνεία.
Η ανάγκη για έλεγχο είναι ακόμη μια πιθανή συνέπεια. Όταν το παιδικό περιβάλλον ήταν απρόβλεπτο, ο έλεγχος στην ενήλικη ζωή δημιουργεί μια αίσθηση σταθερότητας.
Σε κάποιους ανθρώπους εμφανίζεται έντονος φόβος εγκατάλειψης. Ακόμη και σε υγιείς σχέσεις μπορεί να υπάρχει η αγωνία ότι ο άλλος θα απομακρυνθεί ή θα σε απορρίψει.
Παράλληλα, η χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορεί να κάνει κάποιον να αμφιβάλλει διαρκώς για την αξία του, ακόμη κι όταν έχει καταφέρει πολλά.
Τέλος, πολλοί έχουν μάθει να καταπιέζουν τα συναισθήματά τους. Αν στο παρελθόν η έκφρασή τους δημιουργούσε προβλήματα, η σιωπή έγινε ένας τρόπος προστασίας.
Η κατανόηση αυτών των συμπεριφορών είναι ένα σημαντικό πρώτο βήμα. Μέσα από αυτογνωσία, προσωπική δουλειά και συχνά τη βοήθεια της ψυχοθεραπείας, είναι δυνατό να αλλάξουν παλιά μοτίβα και να δημιουργηθεί μια πιο υγιής σχέση με τον εαυτό και τους άλλους.
