Δεν είσαι η δουλειά σου: Η επαγγελματική επιτυχία δεν καθορίζει την αξία σου

Από μικρή ηλικία ο άνθρωπος έχει ανάγκη την προσοχή και την αποδοχή των άλλων. Στην παιδική ηλικία αναζητά την επιβεβαίωση των γονιών του, περιμένοντας να ανταποκριθούν σε κάθε του κάλεσμα. Ένα παιδί μπορεί να φωνάξει «μαμά, έλα λίγο» και, όταν εκείνη τρέξει κοντά του, να απαντήσει απλώς «τίποτα». Αυτό που αναζητά εκείνη τη στιγμή δεν είναι απαραίτητα βοήθεια, αλλά η βεβαιότητα ότι έχει την προσοχή της και ότι η παρουσία του έχει σημασία.

Η ίδια αίσθηση δεν συνοδεύει απαραίτητα τον άνθρωπο σε όλα τα στάδια της ζωής του. Στο σχολείο, στο πανεπιστήμιο και αργότερα στον επαγγελματικό χώρο, η προσοχή δεν είναι αποκλειστική. Ως κοινωνικά όντα έχουμε ανάγκη τη συνύπαρξη και την αλληλεπίδραση, όμως δεν λαμβάνουμε πάντα τη θετική ανταπόκριση που επιθυμούμε. Έτσι, καθώς ερχόμαστε σε επαφή με διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλοντα, αρχίζει ένας διαρκής αγώνας για να προσδιορίσουμε τη θέση μας ανάμεσα στους άλλους.

Η γνώριμη θέση που είχαμε στην οικογένεια αμφισβητείται και σταδιακά περιορίζεται, καθώς πλέον υπάρχουν και άλλοι άνθρωποι που διεκδικούν την ίδια προσοχή και αναγνώριση. Η ανασφάλεια κάνει την εμφάνισή της και η ανάγκη επιβεβαίωσης μπορεί να πάρει διαφορετικές μορφές, ανάλογα με τις αξίες, τις πεποιθήσεις, τις εμπειρίες και το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώσαμε. Συχνά, το κύρος και η αίσθηση της προσωπικής μας αξίας αναζητούνται μέσα από τα βλέμματα, τις εκφράσεις και τη συμπεριφορά των άλλων απέναντί μας. Στην ενήλικη ζωή, ένας από τους χώρους όπου αυτή η ανάγκη γίνεται ιδιαίτερα έντονη είναι το εργασιακό περιβάλλον.

Επάγγελμα, εργασία και καριέρα

Η επιτυχία και η ευτυχία δεν έχουν έναν κοινό ορισμό για όλους. Εξαρτώνται από τις συνθήκες της ζωής, τις προσωπικές επιδιώξεις και τον τρόπο με τον οποίο κάθε άνθρωπος αντιλαμβάνεται το νόημά τους. Ιστορικά, οι έννοιες του επαγγέλματος και της εργασίας συνδέονταν κυρίως με την απασχόληση και την επιβίωση. Με την πάροδο των χρόνων, όμως, οι απαιτήσεις της κοινωνίας και οι προσωπικές φιλοδοξίες οδήγησαν στην ανάδειξη της καριέρας ως βασικού στοιχείου αυτοπροσδιορισμού.

Ο Frank Parsons, το 1909, έκανε λόγο για το «χτίσιμο μιας καριέρας» και τον προγραμματισμό μιας επαγγελματικής σταδιοδρομίας, εισάγοντας την έννοια της καριέρας δίπλα σε εκείνες της απασχόλησης και του επαγγέλματος. Αργότερα, το 1922, ο Brewer όρισε την καριέρα ως την επαγγελματική απασχόληση που προσφέρει στο άτομο δυνατότητες εξέλιξης και ικανοποίησης. Από τη δεκαετία του 1950 και έπειτα, ο όρος απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη σημασία τόσο στην έρευνα όσο και στην κοινωνική πραγματικότητα.

Σήμερα, οι άνθρωποι αναζητούν εργασιακά περιβάλλοντα που δεν προσφέρουν μόνο επαγγελματική αποκατάσταση, αλλά και συνθήκες που επιτρέπουν την ικανοποίηση περισσότερων αναγκών της καθημερινότητας. Η καριέρα δεν αφορά πλέον αποκλειστικά την επαγγελματική ανέλιξη, αλλά συνδέεται και με την προσωπική ελευθερία, την ασφάλεια και την ισορροπία ανάμεσα στην εργασία και την ιδιωτική ζωή.

Σύμφωνα με τον Derr (1986), ο οποίος επεξεργάστηκε το μοντέλο του Delong (1982), υπάρχουν πέντε βασικοί προσανατολισμοί μέσα από τους οποίους οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την επαγγελματική επιτυχία: η επιθυμία για εξέλιξη, που συνδέεται με το κύρος, τις ευθύνες, τον μισθό και την εξουσία· η επιθυμία για ανεξαρτησία, που αφορά την προσωπική ελευθερία, την αυτονομία και την επιχειρηματικότητα· η επιθυμία για ασφάλεια, με προτεραιότητα τη σταθερότητα αντί της συνεχούς προόδου· η επιθυμία για εξειδίκευση και αναγνώριση ως ειδικού στον επαγγελματικό τομέα· και, τέλος, η επιθυμία για ισορροπία ανάμεσα στην εργασιακή και την προσωπική ζωή.

Η επαγγελματική επιτυχία δεν καθορίζει την αξία σου

Στη σύγχρονη εποχή, η έννοια της επιτυχημένης επαγγελματικής πορείας έχει γίνει πιο σύνθετη. Η παγκοσμιοποίηση και οι αλλαγές στον επιχειρηματικό και εμπορικό κόσμο έχουν μεταμορφώσει τις εργασιακές σχέσεις, τις οργανωτικές δομές και τις απαιτήσεις της αγοράς. Παράλληλα, γίνεται όλο και πιο σαφές ότι η προσωπική ευημερία δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από την εργασία. Ο άνθρωπος χρειάζεται να αντλεί ικανοποίηση τόσο από την επαγγελματική όσο και από την προσωπική του ζωή, ώστε να αισθάνεται ολοκληρωμένος.

Η σημερινή γενιά χαρακτηρίζεται συχνά ως υπερεξειδικευμένη, με πολλούς ανθρώπους να διαθέτουν μεταπτυχιακούς και διδακτορικούς τίτλους, χωρίς ωστόσο να λαμβάνουν πάντοτε τις αντίστοιχες οικονομικές απολαβές ή την αναγνώριση που θα περίμεναν για τις γνώσεις και τις δεξιότητές τους. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες προκύπτει ένα ουσιαστικό ερώτημα: πώς μπορεί κάποιος να είναι ικανοποιημένος από την εργασία του και ταυτόχρονα να απολαμβάνει την οικογενειακή ζωή, τον ελεύθερο χρόνο και τις κοινωνικές του σχέσεις;

Η απάντηση βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στην εναρμόνιση των διαφορετικών πλευρών της ζωής. Η επαγγελματική ικανοποίηση συνδέεται με τις ανάγκες, τις αξίες, τις προσδοκίες και τις φιλοδοξίες κάθε ανθρώπου, αλλά και με τη σχέση που έχει με τον ίδιο του τον εαυτό. Η επιτυχία σε έναν τομέα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει πληρότητα σε όλους τους υπόλοιπους. Κάποιος μπορεί να έχει μια επιτυχημένη καριέρα, αλλά να αισθάνεται δυστυχισμένος, να βιώνει διαρκή αδιέξοδα και να αναζητά ένα νόημα που δεν καταφέρνει να βρει. Αυτή η κατάσταση μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλή αυτοεκτίμηση και σε ένα συνεχές αίσθημα ανικανοποίητου.

Η αυτοεκτίμηση, επομένως, δεν αποτελεί αυτόματη συνέπεια μιας επιτυχημένης επαγγελματικής διαδρομής. Προκύπτει μέσα από την ισορροπία ανάμεσα στις ανάγκες και τις επιθυμίες μας. Όταν καταφέρνουμε να εναρμονίσουμε όσα πραγματικά θέλουμε με όσα έχουμε ανάγκη, μπορούμε να αποκτήσουμε μια πιο ουσιαστική σχέση με τον εαυτό μας και τη ζωή μας.

Σημαντικό ρόλο στην επαγγελματική ικανοποίηση παίζει και η θεωρία του Holland, η οποία κατηγοριοποιεί τις προσωπικότητες και τα εργασιακά περιβάλλοντα σε έξι βασικούς τύπους. Οι άνθρωποι δεν ανήκουν απαραίτητα σε μία μόνο κατηγορία, αλλά συνδυάζουν χαρακτηριστικά από δύο ή και περισσότερους τύπους. Οι βασικές κατηγορίες είναι ο πρακτικός, ο ερευνητικός, ο καλλιτεχνικός, ο κοινωνικός, ο επιχειρηματικός και ο συμβατικός ή οργανωτικός τύπος. Όταν τα προσωπικά χαρακτηριστικά ενός ανθρώπου ταιριάζουν με τη φύση της εργασίας του, δημιουργούνται καλύτερες προϋποθέσεις ώστε να αισθάνεται ασφάλεια, πληρότητα και ικανοποίηση.

Δεν αρκεί να πετύχεις. Χρειάζεται να νιώθεις καλά με τη ζωή που δημιούργησες

Εξίσου σημαντική είναι η συναισθηματική νοημοσύνη, καθώς επηρεάζει τόσο τις διαπροσωπικές όσο και τις ενδοπροσωπικές σχέσεις. Στην ερευνητική εργασία των Mayer και Salovey βασίστηκε στη συνέχεια ο Daniel Goleman, ο οποίος το 1995 όρισε τη συναισθηματική νοημοσύνη ως την ικανότητα του ατόμου να ελέγχει τις παρορμήσεις του και να καθυστερεί την ικανοποίησή τους, να ρυθμίζει τη διάθεσή του και να διαχειρίζεται το άγχος, ώστε αυτό να μην κατακλύζει τη σκέψη του. Παράλληλα, περιλαμβάνει την ενσυναίσθηση, την ελπίδα, την ικανότητα αυτοπαρακίνησης και την επιμονή απέναντι στις ματαιώσεις.

Ο Goleman προσδιόρισε πέντε βασικές διαστάσεις της συναισθηματικής νοημοσύνης: την αυτεπίγνωση (self-awareness), την αυτορρύθμιση (self-regulation), την αυτοπαρακίνηση (self-motivation), την κοινωνική επίγνωση ή ενσυναίσθηση (social awareness or empathy) και τις κοινωνικές δεξιότητες ή τη διαχείριση των σχέσεων (social skills or relationship management).

Παλαιότερα, η αντίληψη ότι η γνωστική ικανότητα και οι ακαδημαϊκοί τίτλοι, όπως ένα πανεπιστημιακό πτυχίο, ένα μεταπτυχιακό ή ένα διδακτορικό, αρκούσαν για την επαγγελματική αποκατάσταση ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη. Η γνώση εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό προσόν, όμως σε ένα ανταγωνιστικό εργασιακό περιβάλλον χρειάζονται και άλλες δεξιότητες. Η συναισθηματική νοημοσύνη συμπληρώνει το γνωστικό υπόβαθρο, βοηθώντας τον άνθρωπο να γνωρίζει ποιος είναι και πού θέλει να κατευθυνθεί.

Περιλαμβάνει την ικανότητα διαχείρισης των συναισθημάτων σε περιπτώσεις αποτυχίας ή μη επίτευξης ενός στόχου, την ύπαρξη κινήτρων και αισιοδοξίας, αλλά και τη θετική στάση που μας επιτρέπει να συνεχίζουμε να προσπαθούμε. Η ανάληψη πρωτοβουλιών, η διορατικότητα και η αξιοποίηση των ευκαιριών αποτελούν επίσης σημαντικά στοιχεία. Παράλληλα, η ενσυναίσθηση, οι κοινωνικές δεξιότητες, η πνευματική διέγερση, η αυτονομία και η δυνατότητα θετικής επίδρασης στην κοινότητα βοηθούν το άτομο να διαχειρίζεται δύσκολες καταστάσεις και σχέσεις, να διαπραγματεύεται και να αναζητά λύσεις που εξυπηρετούν όλες τις πλευρές (Orser & Dyke, 2005).

Ποιος είσαι όταν βγάλεις από πάνω σου τον τίτλο της δουλειάς σου;

Συχνά έχουμε ως πρότυπα ανθρώπους που έχουν αποκτήσει αναγνώριση και επαγγελματική καταξίωση, εστιάζοντας κυρίως στο αποτέλεσμα και όχι στη διαδρομή που προηγήθηκε. Ωστόσο, η επιτυχία δεν μπορεί να αξιολογείται μόνο με οικονομικά κριτήρια. Εξίσου σημαντική είναι η ισορροπία ανάμεσα στην εργασία και την προσωπική ζωή, η διατήρηση ουσιαστικών σχέσεων και η δυνατότητα να αφιερώνουμε χρόνο στην οικογένεια και στον εαυτό μας (Orser & Dyke, 2005).

Η πεποίθηση ότι η κατάκτηση μιας συγκεκριμένης επαγγελματικής θέσης εξασφαλίζει αυτομάτως κύρος και προσωπική αξία δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Η εικόνα που σχηματίζουν οι άλλοι για εμάς δεν καθορίζεται αποκλειστικά από την επαγγελματική μας ταυτότητα, όσο σημαντική κι αν είναι αυτή. Η προσωπικότητά μας αποτελείται από πολλές διαφορετικές πλευρές και δεν περιορίζεται στον τίτλο που αναγράφεται στην επαγγελματική μας κάρτα.

Δεν είμαστε η δουλειά μας. Η επαγγελματική μας ταυτότητα είναι μόνο ένα κομμάτι αυτού που είμαστε ως άνθρωποι.

Η καριέρα δεν αρκεί για να νιώσεις καλά

Η κοινωνία εξακολουθεί να συνδέει την προσωπική καταξίωση με το επάγγελμα, την καριέρα, το εισόδημα και το κοινωνικό κύρος. Πρόκειται για μια αντίληψη που έχει περάσει από γενιά σε γενιά και επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε τον εαυτό μας και τους γύρω μας. Αυτή η σύνδεση, όμως, μπορεί να δημιουργήσει μια μεγάλη απόσταση ανάμεσα στην εικόνα που προβάλλει κάποιος και σε αυτό που πραγματικά αισθάνεται.

Η πεποίθηση ότι η αξία μας εξαρτάται από την επαγγελματική μας επιτυχία μπορεί να μας εγκλωβίσει σε έναν διαρκή αγώνα αναγνώρισης. Έτσι, καταλήγουμε να προσπαθούμε να ανταποκριθούμε στις προσδοκίες των άλλων, ξεχνώντας να αναρωτηθούμε τι έχει πραγματικά σημασία για εμάς.

Δεν χρειαζόμαστε έναν επαγγελματικό τίτλο για να αποκτήσουμε οντότητα. Χρειάζεται να πάρουμε απόσταση από όσα η κοινωνία θεωρεί αυτονόητα και να κοιτάξουμε τον εαυτό μας από μια διαφορετική οπτική. Να αναγνωρίσουμε την προσωπικότητά μας, τις σκέψεις μας, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο, αλλά και όσα προσφέρουμε και λαμβάνουμε μέσα από τις σχέσεις μας.

Πρόκειται για μια βαθύτερη και πιο ολοκληρωμένη διαδικασία αυτογνωσίας, που μας επιτρέπει να δώσουμε μεγαλύτερη σημασία σε αυτό που πραγματικά είμαστε και όχι αποκλειστικά σε όσα περιμένουν οι άλλοι από εμάς. Μέσα από αυτή τη διαδρομή μπορούμε να επαναπροσδιορίσουμε την έννοια της επιτυχίας, είτε αυτή αφορά την προσωπική είτε την επαγγελματική μας ζωή.

Γιατί, τελικά, δεν χρειάζεται να επιλέξουμε ανάμεσα στους δύο ρόλους. Είμαστε και οι δύο πλευρές του εαυτού μας: ο άνθρωπος και ο επαγγελματίας. Και η αξία μας δεν εξαντλείται σε καμία από αυτές.