Οι Παριζιάνες του 19ου αιώνα που φόρεσαν παντελόνι κόντρα στον νόμο – Μια έκθεση αφιερωμένη στις αντισυμβατικές γυναίκες

Αν σου αρέσουν τα άρθρα μας, κάνε
κλικ εδώ
για να μας προσθέσεις στις Google πηγές σου και να μας διαβάζεις πιο συχνά!

Μια άγνωστη σελίδα της ιστορίας των γυναικείων δικαιωμάτων και της μόδας έρχεται στο φως μέσα από τη νέα έκθεση «Μια γκαρνταρόμπα δική της: Αντισυμβατικές θηλυκότητες του 19ου αιώνα», που φιλοξενείται στο Μέγαρο Γκαλιερά στο Παρίσι έως τις 14 Φεβρουαρίου 2027. Η έκθεση αφηγείται την ιστορία των γυναικών που τόλμησαν να φορέσουν παντελόνια σε μια εποχή κατά την οποία η συγκεκριμένη επιλογή αποτελούσε παράβαση του νόμου και αμφισβήτηση των κοινωνικών κανόνων.

Το 1800 απαγορεύτηκε στις γυναίκες του Παρισιού να φορούν παντελόνι. Για περισσότερο από έναν αιώνα, πολλές γυναίκες αψήφησαν την απαγόρευση ή βρήκαν τρόπους να την παρακάμψουν, διεκδικώντας όχι μόνο το δικαίωμα να επιλέγουν τα ρούχα τους, αλλά και την ελευθερία να ζουν έξω από τους περιορισμούς που επέβαλλε η εποχή τους.

Οι γυναίκες που ντύθηκαν άνδρες στο Παρίσι

Οι ρίζες της απαγόρευσης βρίσκονται στη Γαλλική Επανάσταση. Την περίοδο 1789-1799, πολλές Παριζιάνες φόρεσαν παντελόνια και βρέθηκαν δίπλα στους άνδρες στα οδοφράγματα, διεκδικώντας ελευθερία και ισότητα. Οι προσδοκίες τους για πολιτικά δικαιώματα αποτυπώθηκαν και στη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων της Γυναίκας, που συνέταξε η Ολυμπία ντε Γκουζ. Η ίδια, ωστόσο, οδηγήθηκε στη λαιμητόμο το 1793, καθώς καταδικάστηκε ως «αφύσικη» γυναίκα.

Επτά χρόνια αργότερα θεσπίστηκε η απαγόρευση της γυναικείας ενδυμασίας με παντελόνι. Όπως εξηγεί η επιμελήτρια της έκθεσης, Μαρίν Κιζιέλ, το μέτρο επιβλήθηκε «για να μπει ένα τέλος στην περίοδο κατά την οποία οι γυναίκες διεκδικούσαν δικαιώματα και ήθελαν να συμμετέχουν στην πολιτική ζωή της κοινωνίας τους».

Η γυναίκα του 19ου αιώνα αναμενόταν να περιορίζεται στον ρόλο της συζύγου και της μητέρας, να αποτελεί αντικείμενο θαυμασμού για ζωγράφους και ποιητές και να συμμορφώνεται με τους κανόνες της γυναικείας εμφάνισης. Πολλές, όμως, αρνήθηκαν να αποδεχτούν αυτόν τον περιορισμό, ιδιαίτερα προς τα τέλη του αιώνα και στις αρχές του 20ού, όταν το πρώτο κύμα του φεμινισμού συνέπεσε με την ανάπτυξη μιας λεσβιακής υποκουλτούρας στο Παρίσι.

Ο αγώνας για το δικαίωμα των γυναικών να φορούν ανδρικά ρούχα αποτελεί ένα λιγότερο γνωστό κεφάλαιο στην ιστορία της γυναικείας χειραφέτησης. Τα ανδρικά ενδύματα προσέφεραν στις γυναίκες μεγαλύτερη αυτονομία, την ώρα που διεκδικούσαν πρόσβαση στα πανεπιστήμια και σε επαγγέλματα που μέχρι τότε προορίζονταν για άνδρες, αλλά και τη δυνατότητα να εκφράζουν ελεύθερα τη σεξουαλικότητά τους. Ο Τύπος τις χλεύαζε, οι αρχές τις καταδίωκαν και η ιατρική κοινότητα τις χαρακτήριζε «ανεστραμμένες». Εκείνες, ωστόσο, συνέχιζαν να αμφισβητούν τα στερεότυπα.

Από τη στολή ιππασίας στη Γεωργία Σάνδη

Το ανδρικό ύφος στη γυναικεία μόδα εμφανίστηκε στη Γαλλία στα τέλη του 18ου αιώνα, μέσα από τη στολή ιππασίας που είχε έρθει από την Αγγλία. Τόσο το σακάκι όσο και οι γυναίκες που το φορούσαν αποκαλούνταν «Αμαζόνες», από τις πολεμίστριες της ελληνικής μυθολογίας. Η ονομασία αποτύπωνε τη διττή αντιμετώπιση αυτών των γυναικών, οι οποίες προκαλούσαν ταυτόχρονα θαυμασμό και φόβο λόγω της ελευθερίας κινήσεων και της αθλητικής τους εμφάνισης.

Οι πιο θηλυκές εκδοχές του ανδρικού ντυσίματος μπορούσαν να γίνουν κοινωνικά αποδεκτές. Τα καθαυτό ανδρικά ρούχα, όμως, παρέμεναν απαγορευμένα και προκαλούσαν αντιδράσεις. Αυτό δεν εμπόδισε τη Γεωργία Σάνδη, τη γνωστή συγγραφέα και δημοσιογράφο, να επιλέγει να ντύνεται με ανδρικά ενδύματα και να ζει σύμφωνα με τις δικές της επιθυμίες. Μάλιστα, ο ζωγράφος Ευγένιος Ντελακρουά την απεικόνισε με ανδρικά ρούχα το 1834.

Για τη Σάνδη, η επιλογή αυτή δεν αποτελούσε απλώς μια πράξη πρόκλησης, αλλά είχε και πρακτική σημασία. Όπως εξηγεί η Κιζιέλ στο BBC, φορούσε ανδρικά ρούχα «για να έχει πρόσβαση σε χώρους που προορίζονταν για άνδρες, όπως η πλατεία του θεάτρου, επειδή τα ανδρικά ρούχα ήταν πιο οικονομικά από τα γυναικεία και επειδή ήθελε ελευθερία κινήσεων και δράσης».

Οι γυναίκες που πήραν τα όπλα

Κάποιες γυναίκες δεν περιορίστηκαν στην αμφισβήτηση των ενδυματολογικών κανόνων, αλλά συμμετείχαν ενεργά και σε πολεμικές συγκρούσεις. «Υπάρχουν πολυάριθμες μαρτυρίες και φωτογραφικές σειρές, και ξέρουμε ότι επρόκειτο για σημαντικό φαινόμενο», σημειώνει η επιμελήτρια της έκθεσης, Μαρίν Κιζιέλ. Καθώς αποκλείονταν από τον τακτικό στρατό, πολλές κατατάσσονταν σε εθελοντικά άτακτα σώματα.

Κατά τη διάρκεια του Γαλλοπρωσικού Πολέμου, η Μαρία Αντουανέτα Λιξ συμμετείχε στην άμυνα του νομού των Βοσγίων και διακρίθηκε στη μάχη του Νομπατελίζ. Στον ίδιο πόλεμο πολέμησε και η Ζαν Ντιελαφουά, στο πλευρό του συζύγου της, Μαρσέλ.

Η Ντιελαφουά συνέχισε να φορά ανδρικά ρούχα και στις αρχαιολογικές αποστολές του ζευγαριού στην Περσία, τη σημερινή Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν. Από τότε υιοθέτησε μόνιμα τα κομψά ανδρικά κοστούμια, έχοντας εξασφαλίσει ειδική άδεια, χωρίς να είναι σαφές με ποιον τρόπο την απέκτησε. Η επιλογή της δεν στάθηκε εμπόδιο στην κοινωνική της καταξίωση. Αντίθετα, η ίδια και ο σύζυγός της διατηρούσαν ένα κλειστό φιλολογικό σαλόνι και συναναστρέφονταν τακτικά τον πρωθυπουργό και τον πρόεδρο της Γαλλίας.

Τη μεγαλύτερη κοινωνική εχθρότητα αντιμετώπισαν οι λεσβίες που επέλεγαν ανδρική εμφάνιση. «Μέσα από τον τρόπο που παρουσίαζαν το φύλο τους και μέσα από τη σεξουαλικότητά τους, ξέφευγαν διπλά από τον έλεγχο της ετεροπατριαρχικής ανδρικής εξουσίας», εξηγεί στο BBC η ιστορικός τέχνης Λολά Σαρνέ.

Ο Τύπος τις παρουσίαζε συστηματικά μέσα από γελοιογραφίες, μετατρέποντάς τες σε αποδιοπομπαίους τράγους. Η δημόσια εικόνα τους κινούνταν ανάμεσα στη γοητεία που προκαλούσαν και στην προσπάθεια της κοινωνίας να περιορίσει την αμφισβήτηση των καθιερωμένων αντιλήψεων για το φύλο και τη σεξουαλικότητα.

Από τα οδοφράγματα στα σαλόνια

Για μεγάλο χρονικό διάστημα, η ποδηλασία ήταν μία από τις ελάχιστες δραστηριότητες στις οποίες επιτρεπόταν στις γυναίκες να φορούν παντελόνια. Αργότερα, η εξαίρεση επεκτάθηκε και στην ιππασία. Αρχικά, οι γιατροί εξέφρασαν επιφυλάξεις για την ποδηλασία, στη συνέχεια όμως κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ωφελούσε την υγεία και θα μπορούσε να συμβάλει στη δημιουργία των πιο δυνατών μητέρων που, κατά την αντίληψή τους, χρειαζόταν η Γαλλία. Οι ίδιες οι γυναίκες, ωστόσο, έβλεπαν στο ποδήλατο κάτι πολύ περισσότερο: έναν δρόμο προς την ελευθερία. Έτσι, κατά την περίοδο της Μπελ Επόκ, η ποδηλασία εξελίχθηκε σε ισχυρό σύμβολο γυναικείας χειραφέτησης.

Η ζωγράφος Ρόζα Μπονέρ εξασφάλισε άδεια να φορά παντελόνι αρχικά για λόγους υγείας και αργότερα για να μπορεί να επισκέπτεται σφαγεία, όπου μελετούσε τα ζώα που αποτελούσαν αντικείμενο των έργων της. Όπως εξηγεί η βιογράφος της, Κάθριν Χιούιτ, το παντελόνι «έγινε μέρος της δημόσιας εικόνας της και άρχισε να το εκμεταλλεύεται λιγάκι».

Σημαντικές προσωπικότητες της λεσβιακής σκηνής του Παρισιού ήταν η Ματίλντ ντε Μορνί, γνωστή ως Μισί, κόρη του δούκα του Μορνί, η οποία είχε σχέση με τη συγγραφέα Κολέτ και ενέπνευσε μια ηρωίδα στο μυθιστόρημά της «Το αγνό και το ακάθαρτο». Ξεχωριστή παρουσία ήταν επίσης η Αμερικανίδα ζωγράφος Ρομέν Μπρουκς, σύντροφος της Νάταλι Κλίφορντ Μπάρνεϊ. Ωστόσο, οι περισσότερες γυναίκες που επέλεγαν να ντύνονται με ανδρικά ρούχα δεν διέθεταν ούτε πλούτο ούτε κοινωνική αναγνώριση.

Το πού και με ποιον τρόπο μπορούσαν να ντύνονται όπως επιθυμούσαν εξαρτιόταν, σύμφωνα με την Κιζιέλ, «από τις στρατηγικές τους, από το αν περνούσαν για άνδρες και από το κοινωνικό τους περιβάλλον». Για τις περισσότερες δεν έχουν διασωθεί αρχειακά στοιχεία, ωστόσο οι φωτογραφίες που παρουσιάζονται μαρτυρούν ότι επρόκειτο για ένα πολύ ευρύτερο φαινόμενο από όσο είχε καταγραφεί.

Η απαγόρευση της γυναικείας χρήσης παντελονιού παρέμεινε στα γαλλικά νομοθετικά βιβλία για περισσότερα από 200 χρόνια και καταργήθηκε επίσημα το 2013, παρότι στην πράξη είχε πάψει να εφαρμόζεται εδώ και πολλές δεκαετίες.

Η έκθεση στο Μέγαρο Γκαλιερά αναδεικνύει έτσι όχι μόνο την ιστορία ενός ενδύματος, αλλά και τον αγώνα των γυναικών να διεκδικήσουν την ελευθερία της εμφάνισης, της κίνησης και της προσωπικής τους ταυτότητας.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ