Στο «Ego» φιλοξενείται η συγγραφέα Ζοέλ Λοπινό με αφορμή το νέο της μυθιστόρημα «Πέρα από τη Σιωπή», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Μίνωας. Πρόκειται για μια συγκλονιστική βουτιά στα σπίτια της διπλανής πόρτας, εκείνα που «γυαλίζουν από καθαριότητα αλλά μυρίζουν φόβο», όπου η σιωπή δεν είναι ησυχία, αλλά ένα βουβό ουρλιαχτό που ζητά απεγνωσμένα διέξοδο.
Συνέντευξη στη δημοσιογράφο Νεκταρία Βαρσαμή-Πουλτσίδη
Μέσα από τις ιστορίες τριών γυναικών, το «Πέρα από τη Σιωπή» αποκαλύπτει το ναρκοπέδιο της ενδοοικογενειακής βίας, περιγράφοντας με ωμότητα και αλήθεια πώς ο γοητευτικός σύζυγος μεταμορφώνεται σε θύτη που ακρωτηριάζει την ψυχή του θύματος, πριν καν σηκώσει χέρι πάνω του. Ένα μάθημα ζωής που φωτίζει τον κύκλο του φόβου και την ανάγκη να σπάσει η κοινωνική απάθεια.
Κυρία Λοπινό, στο «Πέρα από τη Σιωπή» περιγράφετε σπίτια που εξωτερικά δείχνουν τέλεια, αλλά εσωτερικά «μυρίζουν φόβο». Γιατί η κοινωνία μας συνεχίζει να εμπιστεύεται τη λάμψη της βιτρίνας και αρνείται να ακούσει το «ουρλιαχτό» που κρύβεται πίσω από τις κλειστές πόρτες;
Ζ.Λ.: Εθελοτυφλεί από ευκολία και δειλία. Η πολιτική της στρουθοκαμήλου χαρακτηρίζει την ελληνική κοινωνία, δεν νομίζετε; Όσο δεν μας αφορά προσωπικά κάτι σοβαρό, ταμπουρωνόμαστε στη δική μας ασφαλή φυσαλίδα. Ακόμη κι όταν μας αφορά το κάνουμε, πολλές φορές. Υπάρχει δυστυχώς ένα μεγάλο ποσοστό Ελλήνων που εμφανίζουν πλέον μια γενικότερη αδιαφορία για τον άλλον, μια έλλειψη ενσυναίσθησης και ανθρωπισμού. Δεν ήταν έτσι οι Έλληνες όταν έφτασα στην Ελλάδα. Και την αγάπησα τότε γιατί υπήρχε μια ζεστασιά, ένα ζεστό ενδιαφέρον για τον πλησίον. Την χάσαμε αυτή την ζεστή ανθρώπινη διάσταση, την ανταλλάξαμε με το κυνήγι του χρήματος. Σήμερα, ό,τι πονάει, —η κατάθλιψη, η κακοποίηση, η φτώχεια, η βία στα σπίτια και στα σχολεία— τα βάζουμε κάτω από το χαλί. Εάν ανοίξουμε τα μάτια, θα πρέπει να κάνουμε κάτι. Να πάρουμε θέση, να καταγγείλουμε τον θύτη, να προστατέψουμε τα θύματα, να καταπολεμήσουμε και το γενικό κύμα βίας που κατακλύζει επικίνδυνα την Ελλάδα. Αυτό προσπάθησα προσωπικά να κάνω με αυτό το βιβλίο. Μελέτησα το φαινόμενο προκειμένου να αφυπνίσω τις γυναίκες και καταγγέλλω την έλλειψη κοινωνικής και κρατικής παρέμβασης.
Παρουσιάζετε τον θύτη όχι ως ένα περιθωριακό στοιχείο, αλλά ως τον «γοητευτικό σύζυγο» που όλοι θαυμάζουν. Πόσο πιο επικίνδυνος γίνεται ο κακοποιητής όταν διαθέτει την κοινωνική αποδοχή ως προκάλυμμα για τον ψυχολογικό του πόλεμο;
Ζ.Λ.: Ο γοητευτικός σύζυγος, όχι μόνο είναι αγαπητός και αποδεκτός απ’ όλο τον περίγυρο, αλλά μπροστά στους άλλους παίζει μονίμως ένα απίστευτο θέατρο. Δείχνει πολύ ερωτευμένος και περιποιητικός, αγκαλιάζει τη γυναίκα του, την φιλά παθιασμένα, έτσι ώστε εάν τυχόν παραπονεθεί να την κρίνουν οι άλλοι αχάριστη ή τρελή. Η χαρακτηριστική φράση που ακούνε αυτές οι γυναίκες από τις φίλες τους και τις γνωστές τους είναι: “Τι τυχερή που είσαι! Παντρεύτηκες τον μοναδικό τέλειο άνδρα!” Συνεπώς ξέρουν ότι δεν θα γίνουν ποτέ πιστευτές.
Δεν φαντάζεται κανείς ότι πίσω από τη μάσκα του τέλειου άνδρα, κρύβεται ένας βασανιστής. Η λεκτική βία, ξέρετε, είναι πολύ ύπουλη. Δεν αφήνει μελανιές και ουλές. Εξαντλεί ψυχικά, προκαλεί κατάθλιψη και οδηγεί ενίοτε στην αυτοκτονία.
Ζοέλ Λοπινό Μια γροθιά στην κοινωνική απάθεια και ένας οδηγός επιβίωσης για τις γυναίκες που ο θάνατος παραμονεύει στο ίδιο τους το κρεβάτι
Οι ηρωίδες σας δεν είναι υπερηρωίδες, αλλά γυναίκες τρωτές που κάνουν πισωγυρίσματα. Πόσο δύσκολο ήταν συγγραφικά να αποδώσετε αυτή την «ανθρώπινη αδυναμία» χωρίς να προκαλέσετε την καταδίκη του αναγνώστη, αλλά την κατανόηση της παγίδας στην οποία έχουν εγκλωβιστεί;
Ζ.Λ.: Για να αποφύγω ακριβώς την καταδίκη τους, αναλύω πρώτα σε βάθος τα παιδικά χρόνια τους όπου ήταν ήδη θύματα μιας τοξικής οικογένειας. Δεν γίνεται θύμα η οποιαδήποτε κοπέλα. Δεν γεννιέται αδύναμη, την κάνουν οι συνθήκες ευάλωτη συναισθηματικά. Αυτές οι γυναίκες έχουν όλες ένα κοινό στοιχείο: δεν αγαπήθηκαν σαν παιδιά. Δεν ήταν γνωστό στο κοινό ότι κάθονται επειδή είναι εθισμένες στη βία, αλλά και επειδή διψούν για αγάπη. Εγώ προσωπικά τις θεωρώ ηπερηρωίδες. Θέλει πολύ δύναμη ψυχής για να αντέξει κανείς τόσο πόλεμο και βία κάθε μορφής.
Αναφέρετε πως ο θύτης γνωρίζει τα «κουμπιά» του θύματος γιατί εκείνο του τα έδειξε όταν τον εμπιστεύτηκε. Πώς μετατρέπεται η απόλυτη οικειότητα και η αγάπη στο πιο φονικό όπλο στα χέρια ενός χειριστικού ανθρώπου;
Ζ.Λ.: Στην αρχή, ο θύτης μοιάζει τόσο ιδανικός και γεμάτος κατανόηση που η ερωτευμένη κοπέλα τού ανοίγεται άφοβα. Άλλωστε παρουσιάζεται ο ίδιος σαν πονεμένο θύμα. Έχει δήθεν περάσει τα ίδια τραύματα με την κοπέλα: απόρριψη από τη μητέρα του, αδιαφορία του πατέρα του, αδικίες, ταπεινώσεις και κυρίως δεν αγαπήθηκε. Οπότε γίνεται μια ταύτιση του θύματος μαζί του και θα περάσει μια ολόκληρη ζωή να αναπληρώσει τα κενά του. Θα θέλει να τον σώσει. Γι’ αυτό δεν φεύγει. Γίνεται θυσία, από την πολύ μεγάλη καρδιά της, για να του φέρει την ευτυχία. Άρα, θα δείξει μια ατέρμονη κατανόηση και θα τον δικαιολογήσει ό,τι κι αν κάνει. Αυτό που δεν ξέρει, είναι ότι από τις πρώτες μέρες, ο θύτης θα την δοκιμάσει με μια κρίση ζήλειας ή θα εξαφανιστεί για να τεστάρει τα συναισθήματά της. Εάν εκείνη περάσει τις εξετάσεις και αποδειχτεί το απαράδεκτο, εκείνος καταλαβαίνει ότι είναι πλέον έτοιμη να υποστεί τα πάντα και τότε από τέλειος εραστής μετατρέπεται σε αδίστακτο βασανιστή.
Στο μυθιστόρημα, ο περίγυρος συχνά επιλέγει την «ασφάλεια της άγνοιας». Πιστεύετε ότι η κοινωνική απάθεια και οι συμβουλές για «υπομονή» είναι εξίσου ενοχικές με την ίδια την πράξη της βίας;
Ζ.Λ.: Οι συμβουλές για υπομονή σε περίπτωση κακοποίησης είναι εγκληματικές! Επίσης, όταν διαπιστώνουμε την κακοποίηση παιδιών ή γυναικών οφείλουμε να το καταγγείλουμε. Είναι καθήκον μας εάν θέλουμε να λεγόμαστε άνθρωποι! Διότι αυτά τα ανυπεράσπιστα άτομα διατρέχουν πολύ μεγάλο κίνδυνο. Ακόμη και ένα σκυλί τρέχει να βοηθήσει έναν άνθρωπο που του έχουν επιτεθεί. Έλεος! Ας πάψει η συγκάληψη και η ανοχή!
Το «Πέρα από τη Σιωπή» χαρακτηρίζεται ως «οδηγός επιβίωσης σε ναρκοπέδιο». Ποιο είναι το πρώτο βήμα που πρέπει να κάνει μια γυναίκα για να σπάσει τον κύκλο του φόβου και της ντροπής όταν νιώθει πως κάθε οδός διαφυγής είναι αποκλεισμένη;
Ζ.Λ.: Το εξηγώ με λεπτομέρειες στο βιβλίο μου. Το πρώτο βήμα είναι να καταλάβει ότι δεν θα σώσει ποτέ τον άνδρα της, ούτε πρόκειται ν’ αλλάξει συμπεριφορά. Απλά παίζει με την μεγάλη καρδιά της συντρόφου του και την χειρίζεται ώστε να τον λυπάται και να παραμείνει κοντά του ώσπου να φτάσει στον στόχο του: να την εξοντώσει. Έπειτα πρέπει να καταλάβει ότι δεν φταίει εκείνη για την βίαιη συμπεριφορά του, αυτός είναι που έχει το πρόβλημα. Συνεπώς δεν είναι ντροπή να ζητήσει βοήθεια από ειδικούς που θα την προστατέψουν ώστε να φύγει με ασφάλεια. Το σημαντικότερο ωστόσο, κατά την γνώμη μου, είναι να μάθει σιγά σιγά ν’ αγαπήσει τον εαυτό της και να τον σέβεται, διότι αυτό θα την σώσει. Όσο δεν αγαπάμε τον εαυτό μας (επειδή δεν μας αγάπησαν οι γονείς μας), νιώθουμε ότι μας αξίζουν ψίχουλα. Όχι! Δεν αξίζουν τα ψίχουλα, αξίζουν πραγματικό ενδιαφέρον, στοργή, φροντίδα και χάδια!
Πιστεύετε ότι η λογοτεχνία ακόμα και μέσα από την ωμή περιγραφή της έμφυλης βίας μπορεί από μόνη της να αναδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τη σιωπή και να τους ωθήσει να γίνουν η φωνή που λείπει από τα θύματα; Ποια η άποψη σας;
Ζ.Λ.: Το πιστεύω ακράδαντα! Το διαπίστωσα άλλωστε από τότε που κυκλοφόρησε το Πέρα από τη Σιωπή. Καθημερινά μου ανοίγονται πολλά θύματα και αυτό είναι ένα πολύ σοβαρό βήμα. Κατά δεύτερον, οι αναγνώστες —γυναίκες και οι άνδρες— ευαισθητοποιούνται πάρα πολύ διαβάζοντας το βιβλίο. Μέσα στο μυαλό τους, είχαν την εικόνα μιας κακομοίρας που κάθεται και τρώει ξύλο σαν “χαζή”. Στο βιβλίο μου, εξηγώ πώς πράττει ο θύτης, πώς τυλίγει το θύμα του, πώς στραγγαλίζει τη φωνή της, πόσο χαμένη νιώθει αυτή η γυναίκα. Εξηγώ επίσης ότι η κακοποίηση χτυπά πολύ αξιόλογες, δυναμικές και πετυχημένες γυναίκες που δυστυχώς έχουν μεγαλώσει σε μια τοξική οικογένεια, χωρίς αγάπη, χωρίς τρυφερότητα και διαμορφώθηκαν θύματα από μικρή ηλικία.
Για μένα, η γραφή αυτού του βιβλίου ήταν μια συνειδητή πολιτική πράξη. Έγινα η φωνή τους για να ακουστούν και για να προβληματιστεί ο καθένας και η κάθε μία που το διαβάζει. Αυτή την ευθύνη θεωρώ ότι έχει ο συγγραφέας: να ανοίξει τα μάτια της κοινωνίας!
Σας ευχαριστώ θερμά για τις πολύ ενδιαφέρουσες ερωτήσεις σας!
Ζοέλ Λοπινό: Πέρα από τη Σιωπή
