Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα έκθεση που φέρνει σε διάλογο δύο σημαντικές συλλεκτικές διαδρομές παρουσιάζει το MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης – Συλλογή Κωστάκη, στη Μονή Λαζαριστών στη Θεσσαλονίκη.
Με τίτλο «Πίσω από τις πόρτες. Ο Κωστάκης συναντά τον Ρούμπινσταϊν», η έκθεση, που θα φιλοξενείται από τις 20 Ιουνίου 2026 έως τις 10 Ιανουαρίου 2027, φωτίζει την παράλληλη πορεία δύο συλλεκτών που έζησαν και δραστηριοποιήθηκαν στη Μόσχα κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα: του ελληνικής καταγωγής Γιώργου Κωστάκη και του Πολωνοεβραίου Γιάκοβ Ρούμπινσταϊν.
Παρά τις διαφορετικές κατευθύνσεις των συλλογών τους, οι δύο άνδρες είχαν κάτι θεμελιώδες κοινό. Σε μια εποχή έντονων πολιτικών και πολιτιστικών περιορισμών στη Σοβιετική Ένωση, επέλεξαν να μην ακολουθήσουν αποκλειστικά την επίσημη αφήγηση για την τέχνη. Αντίθετα, εμπιστεύτηκαν τη διαίσθηση, το προσωπικό τους ενδιαφέρον και την πίστη τους στην καλλιτεχνική δημιουργία.
Ο Γιώργος Κωστάκης εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους συλλέκτες της ρωσικής πρωτοπορίας παγκοσμίως. Με το έργο του συνέβαλε καθοριστικά στη διάσωση και ανάδειξη ενός ολόκληρου κεφαλαίου της ιστορίας της τέχνης, το οποίο για δεκαετίες βρισκόταν στο περιθώριο της επίσημης σοβιετικής πολιτιστικής πολιτικής.
Ο Γιάκοβ Ρούμπινσταϊν, από την άλλη πλευρά, διαμόρφωσε μια διαφορετική συλλογή. Το ενδιαφέρον του επικεντρώθηκε στον μοντερνισμό και τον συμβολισμό, αλλά και σε έργα που συνδέονταν με το θέατρο, τα σκηνικά και τα κοστούμια, την εικονογράφηση παραμυθιών και λογοτεχνικών έργων. Πρόκειται για έναν κόσμο όπου η εικόνα συναντά την αφήγηση, τη φαντασία και το όνειρο.
Οι δύο συλλέκτες γνωρίζονταν και διατηρούσαν φιλικές σχέσεις. Παράλληλα, με τις επιλογές τους απομακρύνονταν από το κυρίαρχο αισθητικό δόγμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, αναζητώντας διαφορετικές μορφές έκφρασης.
Η έκθεση στο MOMus παρουσιάζει για πρώτη φορά τις δύο συλλεκτικές διαδρομές σε άμεσο διάλογο. Δεν επιχειρεί να τις παρουσιάσει ως αντίθετες, αλλά ως δύο διαφορετικές οπτικές πάνω στην ίδια πόλη, την ίδια εποχή και τα ίδια ερωτήματα γύρω από την τέχνη, τη νεωτερικότητα και την ανθρώπινη δημιουργία.
Οι θεματικές ενότητες της έκθεσης
Στην έκθεση αναπτύσσονται διαφορετικές θεματικές που αποκαλύπτουν την πολυμορφία των δύο συλλογών.
Ιδιαίτερη θέση καταλαμβάνουν οι γυναικείες μορφές, οι οποίες εμφανίζονται ως μούσες, αντικείμενα επιθυμίας, πρωταγωνίστριες ή αναπαραστάσεις κοινωνικών στερεοτύπων. Μέσα από αυτές τις εικόνες, το κοινό καλείται να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το βλέμμα και πώς η γυναίκα αποτυπώνεται στην τέχνη.
Παράλληλα, παραμύθια, θρύλοι και λογοτεχνικές ιστορίες μεταφέρονται στον εικαστικό κόσμο. Μορφές όπως ο Τσάρος Σουλτάνος και ο Doctor Miracle, οι ιστορίες του Σοπέν και της Γεωργίας Σάνδης, αλλά και οι σκοτεινές εικόνες του Μακάβριου Χορού, αναδεικνύουν τη διαχρονική σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την αφήγηση.
Μια ακόμη ενότητα επικεντρώνεται στους εσωτερικούς χώρους και την καθημερινότητα. Δωμάτια, σπίτια, έπιπλα και σκηνές κατοίκησης λειτουργούν ως μαρτυρίες της ιδιωτικής ζωής στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Δίπλα σε αυτούς τους κλειστούς χώρους αναπτύσσεται ο κόσμος του δρόμου, με καλλιτέχνες του θεάματος, περιπλανώμενους, ανθρώπους του περιθωρίου και πρόσωπα που συχνά απουσιάζουν από τις επίσημες αφηγήσεις της ιστορίας.
Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η σπάνια ενότητα έργων που δημιουργήθηκαν στα γκουλάγκ. Τα έργα αυτά δεν αποτελούν μόνο μαρτυρίες μιας ιδιαίτερα σκληρής ιστορικής πραγματικότητας, αλλά αναδεικνύουν και την ανθεκτικότητα της καλλιτεχνικής δημιουργίας ακόμη και κάτω από τις πιο ακραίες συνθήκες.
Η έκθεση έγινε δυνατή χάρη στην οργανωτική και υποστηρικτική φροντίδα της εγγονής του συλλέκτη, Tanya Rubinstein-Horowitz, από το Ντίσελντορφ.
Την επιμέλεια της έκθεσης έχει η Liubov Pchelkina, ενώ την αρχιτεκτονική μελέτη υπογράφουν οι Kiril Ass και Nadja Korbut.
Το «Πίσω από τις πόρτες. Ο Κωστάκης συναντά τον Ρούμπινσταϊν» ανοίγει έτσι ένα παράθυρο σε μια λιγότερο γνωστή πλευρά της σοβιετικής καλλιτεχνικής ζωής, παρουσιάζοντας δύο συλλέκτες που, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, επέλεξαν να αναζητήσουν πίσω από τις επίσημες εικόνες έναν διαφορετικό κόσμο τέχνης.
